Truyền lửa văn hoá dân tộc

Cô RCom H’Ni - giáo viên Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THCS Ia Grai (xã Ia Grai, tỉnh Gia Lai) đã có 3 thập kỷ trong nghề “gieo chữ”. Chỉ cần được nhìn ngắm đôi tay học trò tự tin đưa bút theo từng nét chữ, ánh mắt cô RCom H’Ni ngập tràn hạnh phúc.

Ngôi trường có hơn 90% là học sinh dân tộc Gia Rai, vì vậy, việc truyền dạy kiến thức văn hóa cần chú trọng đến phương pháp dạy học kết hợp kiến thức văn hóa truyền thống với chương trình giáo dục phổ thông.

“Tôi nhận ra rằng, hầu hết các em đều rất thờ ơ với văn hóa truyền thống của dân tộc mình. Các em không thích mặc đồ truyền thống, không biết viết chữ Gia Rai và cũng không hào hứng với dân ca hay cồng chiêng. Vậy nên, tôi chọn cách làm bạn với học trò và dùng chính tình yêu văn hóa dân tộc của mình để cảm hóa các em”, cô H’Ni chia sẻ.

Cô giáo trẻ cũng thường xuyên xuất hiện ở trường với những bộ đồ thổ cẩm xinh xắn, bắt mắt. Nhiều học trò nhỏ đã trầm trồ, khen ngợi, để rồi, khi cô đề xuất với nhà trường sẽ cho học sinh mặc đồ truyền thống vào giờ chào cờ và các tiết học ngoại khóa, các em đã đồng loạt hưởng ứng. Cùng với đó, cô H'Ni cũng thường xuyên tổ chức sinh hoạt ngoại khóa như dạy hát dân ca Gia Rai, đánh cồng chiêng, dệt thổ cẩm, tổ chức trò chơi dân gian…

Việc làm ấy tiếp tục được quan tâm hơn khi cô là Phó Hiệu trưởng nhà trường. Với cô, xây dựng được môi trường giáo dục đặc thù mang đậm bản sắc văn hóa các DTTS luôn là ưu tiên hàng đầu.

Cô cùng tập thể cán bộ, giáo viên nhà trường đã treo hình ảnh họa tiết, hoa văn của dân tộc Gia Rai ở những góc sân trường; tổ chức hoạt động ngoại khóa giới thiệu nét đặc sắc trong văn hóa dân tộc thông qua màu sắc trang phục, dụng cụ lao động đặc trưng, lễ hội truyền thống…

Khi học sinh đã bắt nhịp và có hứng thú với văn hóa truyền thống, năm 2023, cô cùng đồng nghiệp triển khai phục dựng “Làng văn hóa dân tộc” trong khuôn viên trường học. Nơi đây trở thành điểm tổ chức ngày hội văn hóa dân tộc; nơi các em học chữ Gia Rai, ngồi hát dân ca và tấu lên những bài chiêng trầm hùng.

Em Rơ Lan Quốc (lớp 9, Trường Phổ thông Dân tộc nội trú THCS Ia Grai) vui mừng kể: “Cô H’Ni đã dạy cho chúng em biết viết và yêu thích ngôn ngữ, chữ viết Gia Rai bằng cách chuyển tải qua Video, hình ảnh và cả những bài hát dân ca ý nghĩa. Vào mỗi tiết chào cờ, ngoại khóa hay các buổi văn nghệ chúng em đều tự hào được khoác lên mình bộ đồ thổ cẩm truyền thống để cùng các bạn hòa mình vào bản sắc của dân tộc ”.

Gìn giữ cho mai sau

Không chỉ đồng hành cùng học trò nghèo, thầy Ninh Văn Dậu - giáo viên Trường THPT Đinh Tiên Hoàng (xã Ia Hdreh, tỉnh Gia Lai) còn miệt mài gìn giữ ngọn lửa văn hóa dân tộc bằng cách sưu tầm hàng trăm câu chuyện cổ Gia Rai. Trong đó, 12 câu chuyện tiêu biểu vừa ra mắt bạn đọc trong tập “Chàng Rit được quạt thần”.

Thầy Dậu chia sẻ, huyện Krông Pa (cũ) nay là xã Ia Hdreh là vùng đất ở hạ du sông Ba có bản sắc văn hóa độc đáo. Từ lễ hội, phong tục, tiếng nói, chữ viết riêng của người Gia Rai, tất cả tạo nên một kho tàng văn hóa đồ sộ, phong phú. Trong đó, văn học dân gian, đặc biệt là truyện cổ của người Gia Rai phản chiếu cụ thể, sinh động đời sống vật chất và tinh thần của chính họ.

Nhưng khi những nghệ nhân, già làng dần khuất bóng, kho tàng truyện cổ có nguy cơ mai một. Vì vậy, thầy Dậu đã miệt mài cùng học trò sưu tầm, ghi chép, chuyển ngữ để lưu giữ kho báu tinh thần ấy.

Tập truyện cổ Gia Rai “Chàng Rit được quạt thần” ra đời còn phản ánh mối quan hệ khăng khít giữa thầy giáo - học trò - cộng đồng. Suốt hàng chục năm qua, nhiều thế hệ học trò đã cùng thầy Dậu rong ruổi qua nhiều ngôi làng, lắng nghe những nghệ nhân, già làng kể chuyện xưa. Đó cũng được ví là những chuyến trở về cội nguồn, giúp học sinh Gia Rai thêm yêu, thêm trân trọng bản sắc văn hóa dân tộc mình. Đồng thời, góp phần bảo tồn một mảng văn hóa đặc sắc đang dần mai một trước sự ra đi của lớp người già.

Em Ksor HTrân (lớp 11, Trường THPT Đinh Tiên Hoàng) đã cùng thầy Dậu và bạn học đi thực tế và sưu tầm được một số câu chuyện cổ, HTrân chia sẻ: “Em đã sưu tầm được 4 truyện dân gian, quay Video để gửi lại khi thầy vắng mặt. Em rất thích hoạt động này vì mỗi lần được nghe người già kể chuyện, em bị cuốn vào câu chuyện mà quên cả nhiệm vụ”.

Người đồng hành, chuyển thể tập sách “Chàng Rit được quạt thần” từ tiếng Gia Rai sang tiếng Việt - ông Kpă Pual (nguyên Trưởng phòng Giáo dục dân tộc, Sở GD&ĐT tỉnh Gia Lai), đánh giá: Thầy giáo Ninh Văn Dậu là người rất tâm huyết, đam mê và dày công sưu tầm. Những câu chuyện trong sách có giá trị giáo dục rất cao, thể hiện sự cố gắng trong mọi công việc, trong cuộc sống để xã hội ngày tốt đẹp hơn. Những câu chuyện cổ Gia Rai đã chính thức bước ra khỏi "kho tàng truyền miệng" để được lưu giữ trên trang sách. Hy vọng lớn nhất là cuốn sách sẽ được lan tỏa rộng rãi, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa dân tộc Việt Nam.