Người Dao Lô Gang di cư từ các xã Thái Bình, Kiên Mộc (thuộc huyện Đình Lập cũ của tỉnh Lạng Sơn) đến huyện Ba Chẽ (cũ) từ năm 1982. Hiện nay, tại Quảng Ninh, đồng bào Dao Lô Gang sinh sống chủ yếu ở xã Lương Minh và xã Kỳ Thượng. Dù cộng đồng không đông song đời sống văn hóa của người Dao Lô Gang vẫn được bảo tồn khá nguyên vẹn, thể hiện rõ nhất qua các nghi lễ và phong tục đón Tết cổ truyền.

Từ khoảng đầu tháng chạp, người Dao Lô Gang đã tổ chức Tết và 15 tháng chạp đã tổ chức ăn Tết nhà lớn xong (tức là nhà thờ tổ của dòng họ). Sau đó, các hộ gia đình trong dòng họ mới ăn Tết (bà con gọi là nhà chòi).

Không khí Tết vì thế lan tỏa sớm trong từng nếp nhà sàn, từng con đường trong bản. Đầu Xuân, cả thôn cùng tổ chức lễ cầu mùa nghi lễ quan trọng để chính thức bước vào vụ sản xuất mới, gửi gắm ước vọng mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống no đủ.

Công việc chuẩn bị Tết được tiến hành từ khá sớm. Mỗi gia đình dọn dẹp nhà cửa, sửa sang bàn thờ tổ tiên. Việc chuẩn bị lương thực, lễ vật cũng được coi trọng. Nhiều gia đình mổ lợn, làm bánh, nấu rượu ngô, tích trữ thực phẩm để dùng trong những ngày Tết dài, thể hiện rõ nét lối sống tự cung tự cấp gắn với lao động sản xuất.

Ông Dương Nho Kim, một người dân cho biết: “Nghi lễ cúng tổ tiên là trung tâm của Tết người Dao Lô Gang. Vào những ngày cuối năm và đặc biệt là đêm giao thừa, gia chủ làm lễ báo cáo với tổ tiên về một năm đã qua, cầu mong sự che chở cho gia đình trong năm mới”.

Trong những ngày đầu năm, người Dao Lô Gang đặc biệt coi trọng việc giữ gìn hòa khí trong gia đình và cộng đồng. Họ kiêng cãi vã, tránh nói điều xui rủi, bởi tin rằng những điều xảy ra trong ngày đầu năm sẽ ảnh hưởng đến cả năm. Sáng mồng Một Tết, con cháu chúc thọ ông bà, cha mẹ, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” đã ăn sâu trong đời sống tinh thần của đồng bào.

Một điểm nhấn không thể thiếu trong Tết của người Dao Lô Gang là trang phục truyền thống. Ttrang phục của người Dao Lô Gang được thêu tay rất tỉ mỉ, với mật độ dày và hoa văn độc đáo. Sắc vàng cam, đỏ nổi bật trên nền vải đen, cùng các họa tiết gắn liền với núi đồi, cỏ cây, hoa lá, hình trái tim hay hình con chó, biểu tượng thủy tổ của người Dao, tạo nên vẻ đẹp vừa rực rỡ vừa linh thiêng.

Bà Triệu Thị Múi, một người dân thôn chia sẻ: “Trong ngày Tết, phụ nữ khoác lên mình những bộ áo váy thêu tay cầu kỳ, nam giới mặc trang phục truyền thống giản dị nhưng trang nghiêm, thể hiện niềm tự hào về bản sắc dân tộc”.

Bên cạnh các nghi lễ gia đình, Tết cũng là dịp để người Dao Lô Gang tăng cường giao lưu cộng đồng. Mọi người thăm hỏi, chúc Tết lẫn nhau, cùng nhau hát múa và sinh hoạt văn hóa truyền thống làm cho không khí Xuân nơi rẻo cao thêm rộn ràng, ấm áp.

Trong dòng chảy của cuộc sống hiện đại, phong tục đón Tết của người Dao Lô Gang vẫn được gìn giữ và truyền lại cho thế hệ trẻ. Tết sớm nơi rẻo cao vì thế không chỉ là ngày hội đầu năm, mà còn là biểu tượng của sự gắn kết giữa con người với tổ tiên, với cộng đồng và những giá trị văn hóa bền bỉ theo năm tháng.

Ông Trần Văn Dũng, Chủ tịch UBND xã Lương Minh cho biết: Trên địa bàn xã hiện có 1305 hộ dân, trong đó có khoảng 37 hộ dân sinh sống tại thôn Khe Nà, chủ yếu là người Dao Lô Gang. Mặc dù chiếm số lượng khá nhỏ nhưng ý thức giữ gìn phong tục tập quán truyền thống của người Dao Lô Gang rất cao, trong đó có tục đón Tết sớm.

“Thời gian tới xã sẽ tiếp tục có những giải pháp để khai thác và phát huy các giá trị văn hóa của các dân tộc, trong đó có người Dao Lô Gang làm phong phú hơn bản sắc địa phương, xây dựng đề án bảo tồn văn hóa dân tộc cũng như phát triển du lịch cộng đồng tại địa phương”, ông Trần Văn Dũng nhấn mạnh.