Tọa độ của những di sản kiến trúc rực rỡ

Về phường Mỹ Xuyên, TP. Cần Thơ, chùa Chrôi Tưm Chắs hiện ra giữa vạt cây sao cổ thụ um tùm, gợi cảm giác tĩnh lặng và cổ kính. Ngôi chùa hơn 500 năm tuổi nổi tiếng với hàng trăm cây sao “khủng”, thân to vươn thẳng lên trời, cho bóng mát quanh năm.

Đại đức Thạch Bênh, trụ trì chùa, dẫn chúng tôi đi qua các hạng mục, vừa giải thích vừa chỉ vào từng phù điêu, mái ngói, họa tiết rồng Neak, tiên nữ Kenma, pháp luân và tượng sư tử Rêachsei đứng canh giữ nơi cửa Phật. Những gam màu cam, hồng và vàng khiến công trình trở nên nổi bật trong không gian, vừa trang nghiêm vừa giàu tính nghệ thuật…

Dưới bóng mát của cây sao của chùa, trẻ em chơi đùa và đồng bào Khmer thường tổ chức lễ hội. Thời gian qua, chùa Chrôi Tưm Chắs đã huy động nguồn lực trong phật tử và sự hỗ trợ của chính quyền địa phương để tu sửa cảnh quan, nâng cấp tăng xá và Sala. Ông Điền Vol, dân tộc Khmer, thành viên Ban Quản trị chùa bộc bạch: “Sự chung tay của các cấp, các ngành cùng với sự tâm huyết của bà con góp phần bảo tồn văn hóa Khmer. Chùa cũng trở thành điểm du lịch tâm linh của Sóc Trăng”.

Ghé chùa Kh'leang, phường Sóc Trăng, TP. Cần Thơ cũng tuổi đời hơn 500 năm, từng là cơ sở hoạt động cách mạng trong thời kháng chiến chống đế quốc Mỹ, nay được xếp hạng Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia, chúng tôi lại ngỡ ngàng với vẻ đẹp tao nhã nhờ sự hòa quyện giữa các đường nét Khmer với phong cách trang trí Việt - Hoa. Trong khuôn viên rộng, những hàng thốt nốt cao vút tạo nên không gian bình yên.

Nhiều du khách không giấu được sự thích thú. “Phù điêu, mái cong đều rất tinh tế, rất lạ mắt so với chùa ở miền Trung”, chị Nguyễn Thị Hà Giang, du khách từ Huế chia sẻ.

Chùa Kh'leang cuốn hút bởi sự rực rỡ của họa tiết sắc sảo và màu sắc sinh động. Chính điện được chia thành ba bậc nền, cột gỗ quý sơn son thếp vàng, tượng Krud giang tay chống đỡ mái chùa. Bậc thang lên điện trang trí tượng Teahu và tượng Chằn, còn mái chùa ba lớp với rồng uốn lượn. Bên trong điện thờ tượng Phật cao 6,8m - đúc từ năm 1916, đặt trên tòa sen phát sáng bằng điện. Đặc biệt, ngoài họa tiết Khmer vẫn xuất hiện hoa văn Kinh - Hoa như cá chép, rồng, chữ Hán, cho thấy sự giao thoa văn hóa vùng Nam Bộ.

Vùng Đồng bằng sông Cửu Long hiện có hơn 600 chùa Khmer, nhiều ngôi có thời gian vài trăm năm tuổi. Anh Danh Sà Rươl, ngụ TP. Cần Thơ, người có kinh nghiệm xây dựng chùa Khmer cho biết: “Kiến trúc chùa ngày nay vẫn giữ đặc trưng mái cong và sắc vàng, nhưng đã kết hợp thêm kỹ thuật hiện đại để tăng độ bền và thẩm mỹ. Dù thời đại thay đổi, ngôi chùa vẫn hướng đến tạo không gian thiêng liêng, bình yên”.

Nhịp thở của phum, sóc - nơi gửi gắm bản sắc

Từ bao đời nay, chùa Khmer không chỉ là nơi tu hành của các vị sư mà còn là trung tâm văn hóa, nơi truyền dạy Khmer ngữ, kinh Phật, đạo lý và nếp sống văn hóa cho thanh, thiếu niên trong các phum, sóc. Những lễ hội truyền thống như Chôl Chnăm Thmây, Sen Đolta, Ooc Om Bok… đều gắn liền với chùa, trở thành dịp đoàn tụ, gắn kết cộng đồng.

Ở chùa Sôm Rông, phường Sóc Trăng, tiếng trẻ học chữ Khmer vẫn vang lên đều đặn. Em Đinh Hà Tuyết Mai, học sinh lớp 4, ngụ phường Sóc Trăng nói: “Con học cách chào hỏi, học giữ gìn văn hóa trong gia đình, học những bài kinh cầu an cho mọi người”. Với Mai, chùa không chỉ là trường học mà còn là nơi gặp bạn bè, được các sư thương yêu chỉ dạy.

Hòa thượng Tăng Nô, Phó Pháp chủ Hội đồng Chứng minh Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Hội trưởng Hội Đoàn kết Sư sãi Yêu nước TP. Cần Thơ, Chứng minh Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam TP. Cần Thơ chia sẻ: “Từ thời khai hoang lập ấp, chùa đã là nơi che chở, dạy chữ Khmer cho trẻ em, lưu giữ bản kinh Pali cổ và tổ chức các nghi lễ lớn trong năm”.

Những điều Hòa thượng Tăng Nô kể không chỉ là ký ức, mà vẫn đang hiện hữu rõ nét trong đời sống của đồng bào Khmer hôm nay. Theo Hòa thượng, khi đến mỗi vùng đồng bào Khmer sinh sống, nhìn vào ngôi chùa được xây dựng khang trang và trang trí rực rỡ là biết đồng bào Khmer ở đó có đời sống ấm no.

Trong dòng chảy hội nhập, nhịp sống hiện đại khiến lớp trẻ Khmer đi học tập, làm việc xa xứ nhiều hơn. Việc gắn bó thường xuyên với chùa như xưa không còn phổ biến. Dẫu vậy, vào mỗi dịp lễ lớn, từng dòng người lại trở về. Mối dây kết nối giữa đồng bào Khmer và ngôi chùa truyền thống vẫn luôn hiện hữu, bền bỉ, thiêng liêng như mái ngói cong cong của những ngôi chùa giữa bầu trời phương Nam.