Địa hình khắc nghiệt, hạ tầng thiếu thốn…

Nằm ở vùng cao biên giới tỉnh Nghệ An, xã Bắc Lý có tới 3/4 diện tích tự nhiên là đồi núi, quỹ đất sản xuất nông nghiệp vô cùng hạn chế. Người dân chủ yếu canh tác lúa rẫy, trồng ngô và một số cây hoa màu khác với năng suất thấp, phụ thuộc hoàn toàn vào thời tiết.

Diện tích lúa nước - yếu tố quan trọng để bảo đảm an ninh lương thực chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ với 5 ha. Trong khi đó, việc khai hoang mở rộng ruộng nước gặp nhiều khó khăn do địa hình phức tạp và thiếu nguồn nước ổn định. Với 415 ha lúa rẫy, 25 ha lúa mùa, 37 ha sắn… sản xuất nông nghiệp ở Bắc Lý luôn trong tình trạng bấp bênh.

Không chỉ khó khăn về sản xuất, Bắc Lý còn đối mặt với nguy cơ thiên tai thường trực. Cả xã có 5 bản, gồm: Bản Buộc, bản Cha Nga, bản Huồi Cáng 1 và 2, bản Kẻo Nam nằm trong khu vực có nguy cơ sạt lở cao, khiến đời sống người dân càng thêm bất ổn. Trong điều kiện đó, việc phát triển kinh tế là điều rất khó khăn.

Hạ tầng giao thông yếu kém càng khiến Bắc Lý thêm phần cách trở. Hiện nay, toàn xã mới chỉ có khoảng 25% tuyến đường được cứng hóa, còn lại 75% là đường đất. Nhiều bản như: Cha Nga, Buộc, Huồi Cáng, Kẻo Nam có 100% đường nội bản là đường đất. Vào mùa mưa, nhiều tuyến đường trơn trượt, lầy lội, việc đi lại gần như bị chia cắt. Mùa nắng, bụi bặm khiến sinh hoạt của người dân thêm phần khó khăn.

Giao thông hạn chế, không chỉ ảnh hưởng đến đời sống mà còn là “điểm nghẽn” lớn đối với phát triển kinh tế. Nông sản làm ra khó tiêu thụ, chi phí vận chuyển cao khiến giá trị sản phẩm bị giảm sút. Đồng thời, việc thu hút đầu tư, phát triển dịch vụ gần như không khả thi khi điều kiện tiếp cận còn nhiều hạn chế.

Cùng với đó, hệ thống thiết chế văn hóa - xã hội chưa được đầu tư đồng bộ. Một số bản như Xám Tháng, Cha Nga chưa có nhà văn hóa; các bản Xám Thang, Cha Nga, Kẻo Phà Tú chưa có sân chơi thể thao; hệ thống loa phát thanh chưa được phủ kín trên phạm vi 13 bản. Điều này ảnh hưởng đến việc tuyên truyền, phổ biến chính sách cũng như nâng cao nhận thức cho người dân.

Sinh kế bấp bênh

Một trong những nguyên nhân sâu xa khiến tỷ lệ hộ nghèo ở Bắc Lý luôn ở mức cao, là sinh kế thiếu ổn định và chưa bền vững. Kinh tế của xã chủ yếu dựa vào nông nghiệp quy mô nhỏ lẻ và chăn nuôi hộ gia đình. Dù có tổng đàn gia súc 4.170 con, gia cầm 21.302 con, nhưng địa phương chưa hình thành được các mô hình sản xuất hàng hóa hay chuỗi liên kết tiêu thụ.

Nguyên nhân được cho là nhận thức của một bộ phận người dân còn hạn chế, tập quán sản xuất truyền thống vẫn chiếm ưu thế, việc áp dụng khoa học kỹ thuật còn chậm; dẫn đến vòng luẩn quẩn “sản xuất nhỏ - thu nhập thấp - không có tích lũy”.

Trong bối cảnh đó, nhiều lao động buộc phải rời quê đi làm ăn xa. Toàn xã có hơn 2.100 người trong độ tuổi lao động thì có tới 1.287 người đi làm việc ngoài địa phương. Đây là nguồn thu nhập quan trọng giúp nhiều gia đình duy trì cuộc sống, nhưng lại kéo theo nhiều hệ lụy.

Ở các bản làng, hình ảnh quen thuộc thường thấy hằng ngày chỉ là người già và trẻ nhỏ. Thiếu lao động tại chỗ khiến sản xuất nông nghiệp càng thêm khó khăn. Trong khi đó, trẻ em thiếu sự chăm sóc trực tiếp của cha mẹ, ảnh hưởng đến việc học tập và phát triển.

Thầy Phan Sỹ Trường, Hiệu trưởng Trường Phổ thông DTBT THCS Bắc Lý, cho biết: Trường có 276 học sinh bán trú. Các em đến trường sáng thứ Hai và về nhà vào chiều thứ Sáu. Nhưng do bố mẹ các em đi làm ăn xa, nhiều em ở nhà không còn ai nên ở luôn tại trường cả ngày nghỉ. Số này dao động từ 30 - 70 em.

Tại một số bản đặc biệt khó khăn như Kẻo Nam, tỷ lệ hộ nghèo lên tới 100%. Điều này là do thiếu đất sản xuất, điều kiện chăn nuôi không thuận lợi. Người dân chủ yếu sống dựa vào làm thuê, không có điều kiện và cơ hội để vươn lên. 

Trưởng bản Kẻo Nam, xã Bắc Lý Moong Văn Keng cho biết: Bản vắng tanh vì người lớn đi làm thuê ngoại tỉnh. Nếu không đi làm thuê thì không biết lấy gì sống vì đất sản xuất không có, chăn nuôi rất khó khăn.

Trước thực trạng đó, chính quyền địa phương đã và đang triển khai nhiều giải pháp nhằm từng bước cải thiện đời sống người dân. Trong đó, trọng tâm là ổn định sản xuất lương thực, mở rộng diện tích lúa nước, nâng cao năng suất cây trồng.

"Trong thời gian tới, địa phương sẽ đẩy mạnh phát triển chăn nuôi theo hướng gia trại, trang trại nhỏ; nhân rộng các mô hình hiệu quả như nuôi trâu bò, vịt bầu, trồng cây bo bo. Triển khai có hiệu quả các chính sách giảm nghèo, phát triển sản xuất từ các chương trình, dự án, các chính sách hỗ trợ khác nhằm thúc đẩy sản xuất, nâng cao đời sống của người dân", Chủ tịch UBND xã Bắc Lý Phạm Viết Phúc cho biết.

Về lâu dài, địa phương xác định sẽ đầu tư mạnh vào hạ tầng, đặc biệt là giao thông, để tạo điều kiện cho phát triển kinh tế. Đồng thời, đẩy mạnh triển khai Chương trình xây dựng nông thôn mới với mục tiêu từng bước hoàn thiện các tiêu chí, nâng cao chất lượng cuộc sống. 

Cùng với đó là nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực, từng bước thay đổi nhận thức của người dân. Công tác giao đất, giao rừng, bảo vệ và phát triển rừng cũng được chú trọng, vừa tạo sinh kế, vừa đảm bảo phát triển bền vững. Đây được xem là hướng đi phù hợp với điều kiện thực tế của địa phương.

Tuy nhiên, với những khó khăn đặc thù của một xã vùng biên, Bắc Lý rất cần những “lực đẩy” từ các cấp, ngành. Đó là sự hỗ trợ về nguồn lực đầu tư hạ tầng, các chương trình phát triển sinh kế quy mô lớn, cũng như cơ chế, chính sách phù hợp với đặc thù vùng cao. Chỉ khi những “nút thắt” về hạ tầng, sinh kế và nhận thức được tháo gỡ đồng bộ, Bắc Lý mới có thể thoát khỏi vòng luẩn quẩn nghèo đói.