Cách tính thời khắc giao thừa độc đáo theo lịch thiên văn cổ truyền

Mỗi độ giữa tháng 4 dương lịch, đồng bào Khmer Nam Bộ lại hân hoan đón Tết cổ truyền Chôl Chnăm Thmây, một sự kiện quan trọng nhất trong năm, đánh dấu sự chuyển giao giữa năm cũ và năm mới theo lịch cổ truyền.

Không chỉ là dịp sum họp gia đình, vui chơi cộng đồng, Tết còn mang đậm dấu ấn văn hóa Phật giáo Nam tông với hệ thống nghi lễ trang nghiêm, giàu ý nghĩa nhân văn.

Một trong những nét đặc sắc, rất đặc biệt của Tết Chôl Chnăm Thmây, là cách xác định thời khắc giao thừa. Khác với Tết Nguyên đán của người Kinh được tính vào thời điểm nửa đêm, giờ phút bước sang năm mới của đồng bào Khmer được xác định dựa trên lịch thiên văn cổ truyền.

Các vị Achar và chư Tăng căn cứ vào sự vận hành của mặt trời trong chu kỳ hoàng đạo để tính toán chính xác thời điểm chuyển giao. Vì vậy, thời khắc giao thừa không cố định vào ban đêm, mà có thể diễn ra vào bất kỳ thời điểm nào trong ngày, tùy theo từng năm.

Theo Thượng tọa Lý Đức - Trụ trì chùa Sôm Rông, giao thừa năm 2026 diễn ra vào lúc 10 giờ 48 phút, đánh dấu thời điểm đón Chư thiên quản thế Rakkhāsādevi - người con gái thứ ba trong số bảy nàng công chúa của vua Kabil Maha Phrom - Vị vua cai quản cõi trời trong thần thoại Khmer. Đây là thời khắc thiêng liêng, được cộng đồng chuẩn bị chu đáo với lòng thành kính.

Tín ngưỡng Chư thiên quản thế - Niềm tin về sự luân chuyển và bảo hộ

Gắn liền với thời điểm chuyển giao năm mới, là tín ngưỡng về Chư thiên quản thế - một nét đặc trưng trong đời sống tâm linh của đồng bào Khmer. Theo quan niệm dân gian, mỗi năm sẽ có một vị thần thay phiên nhau giáng trần để cai quản nhân gian. 

Sự luân chuyển này không chỉ phản ánh quy luật vận hành của vũ trụ mà còn gửi gắm niềm tin về sự đổi mới, điều hòa và che chở cho con người trong năm mới.

Hòa thượng Lý Hùng - Trụ trì chùa Pitu Khosa Rangsay, cho biết: mỗi vị Quản thế đều có tên gọi, đặc điểm và biểu tượng riêng, được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Khi năm mới đến, người dân thành kính thực hiện nghi lễ đón vị Chư thiên mới, cầu mong mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, đời sống an lành, hạnh phúc. Nghi thức này thường được tổ chức trang trọng tại các ngôi chùa, với sự tham gia đông đảo của phật tử và người dân.

Bên cạnh đó, truyền thuyết về vua Kabil Maha Phrom càng làm tăng thêm chiều sâu văn hóa cho nghi lễ đón giao thừa. Theo tích xưa, sau khi viên tịch tại núi Meru, để tránh thiên tai và thể hiện lòng hiếu kính, mỗi năm một trong bảy nàng công chúa sẽ luân phiên thay cha canh giữ vào dịp năm mới. Chính niềm tin này đã góp phần hình thành nên nghi lễ đón Chư thiên quản thế - một biểu tượng sinh động của sự tiếp nối, gìn giữ và tôn vinh truyền thống.

Bảo tồn nghi lễ truyền thống trong đời sống hiện đại

Trong dòng chảy hiện đại, dù đời sống có nhiều đổi thay, nhưng nghi lễ đón giao thừa Chôl Chnăm Thmây vẫn được đồng bào Khmer gìn giữ nguyên vẹn. Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, đây còn là cách để cộng đồng truyền dạy giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ, góp phần củng cố bản sắc dân tộc trong bối cảnh hội nhập.

Nghi lễ đón giao thừa trong Tết Chôl Chnăm Thmây không chỉ là khoảnh khắc thiêng liêng đánh dấu sự khởi đầu năm mới, mà còn là “mạch nguồn” nuôi dưỡng bản sắc văn hóa Khmer. Việc bảo tồn và phát huy những giá trị này, không chỉ góp phần làm phong phú bức tranh văn hóa dân tộc Việt Nam, mà còn khẳng định vai trò của cộng đồng Khmer trong việc gìn giữ di sản văn hóa truyền thống giữa nhịp sống đương đại.