Phong phú tiềm năng di sản

Việc sáp nhập đã mở rộng không gian văn hóa - lịch sử của tỉnh Khánh Hòa, bổ sung vào bản đồ di sản hàng trăm hiện vật, di tích và tập quán của cộng đồng Chăm - Raglay, trong đó nổi bật là các Bảo vật quốc gia có giá trị lịch sử, nghệ thuật đặc biệt. Toàn tỉnh hiện có 257 di sản văn hóa được xếp hạng, gồm 3 Di sản văn hóa phi vật thể do UNESCO ghi danh; 3 Di tích quốc gia đặc biệt gồm Tháp Bà Ponagar, Tháp Pô Klong Garai, Tháp Hòa Lai; 33 Di tích quốc gia và 5 Bảo vật quốc gia: Bộ sưu tập Đàn đá Khánh Sơn, Bia Hòa Lai, Phù điêu Vua Pô Rômê, Bia Phước Thiện và Tượng thờ Vua Pô Klong Garai.

Đây là những hạt nhân quan trọng của kho tàng di sản Chăm, phản ánh sinh động lịch sử vùng Panduranga - một trung tâm văn hóa lớn của cộng đồng Champa thời xưa. Những Bảo vật quốc gia được xem như minh chứng thuyết phục cho chiều sâu văn hóa và lớp trầm tích lịch sử mà hiếm địa phương nào có được.

Phù điêu Vua Pô Rômê, thuộc Di tích Quốc gia Pô Rômê, xã Phước Hữu được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2020. Hiện vật đặt trên bệ Yoni, gồm phần thân chính (Linga) và phần đế (Yoni), được chạm khắc tinh xảo bằng đá sa thạch, niên đại thế kỷ XVII. Phù điêu tạc bán thân, đầu đội mão cao, tai đeo hoa tai; dáng ngồi đặc trưng cùng hình tượng nhiều cánh tay cầm các pháp khí là biểu trưng nghệ thuật độc đáo của văn hóa Champa cuối kỳ.

Bia Hòa Lai, niên đại thế kỷ VIII - IX, là Bảo vật quốc gia thuộc Di tích Quốc gia đặc biệt Tháp Hòa Lai. Bia sa thạch khắc chữ Sanskrit trên ba mặt, cung cấp tư liệu quan trọng về lịch sử, tập quán và đời sống xã hội người Chăm ở Nam Khánh Hòa; đồng thời là nguồn sử liệu có giá trị hàng đầu về ngôn ngữ và khảo cổ học.

Một bảo vật tiêu biểu khác là Tượng thờ Vua Pô Klong Garai, được công nhận năm 2024. Việc tôn thờ tượng tại tháp Pô Klong Garai không chỉ thể hiện tín ngưỡng đặc trưng mà còn gia tăng sức hấp dẫn của quần thể đền tháp - nơi diễn ra các lễ hội lớn như Katê, thu hút đông đảo du khách mỗi năm.

Bên cạnh hiện vật, Khánh Hòa còn sở hữu hệ thống tháp Chăm quy mô và nguyên vẹn bậc nhất cả nước. Các tháp Pô Nagar, Pô Klong Garai, Hòa Lai hình thành từ thế kỷ VIII đến XIV, là những biểu tượng đặc sắc của văn hóa Champa vùng duyên hải Nam Trung Bộ. Gắn liền với đó là kho tàng lễ hội, nghi thức tôn giáo, vũ - nhạc Chăm vẫn được gìn giữ và thực hành đến hôm nay, tạo nên đời sống di sản sống động hiếm có.

Di sản Raglay cũng làm giàu thêm bức tranh văn hóa của tỉnh. Nổi bật là Bộ sưu tập Đàn đá Khánh Sơn - một trong những bộ đàn đá cổ nhất và chuẩn mực nhất thế giới, có niên đại 2.500 - 3.000 năm. Công tác bảo tồn, phục dựng và truyền dạy kỹ năng trình diễn đàn đá thời gian qua đã tạo tiền đề để hình thành các sản phẩm du lịch văn hóa đặc sắc cho vùng miền núi phía tây tỉnh Khánh Hòa.

Phát huy giá trị di sản

Không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn, Khánh Hòa đang triển khai nhiều giải pháp nhằm “đánh thức” giá trị của bảo vật quốc gia, đưa di sản trở thành động lực phát triển du lịch. Tỉnh chú trọng trùng tu, tôn tạo và hình thành hệ thống điểm đến gắn kết, tạo tuyến tham quan liên hoàn giữa các cụm tháp, bảo tàng và không gian làng Chăm - Raglay.

Tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa và các điểm trưng bày, nhiều bảo vật quốc gia đã được thuyết minh, số hóa, giới thiệu bằng hệ thống mã QR, giúp người xem tiếp cận thông tin nhanh chóng, trực quan hơn

Việc số hóa 3D Tượng thờ Vua Pô Klong Garai và Phù điêu Vua Pô Rômê đã mở ra hướng tiếp cận mới, giúp du khách khám phá hiện vật trong không gian số, đồng thời tăng hiệu quả giáo dục và quảng bá di sản. Không chỉ là nguồn tư liệu lịch sử quý giá, những bản dựng 3D còn trở thành “chất liệu kể chuyện” sinh động cho du lịch. Mỗi phù điêu, bia ký hay tượng thờ đều hàm chứa những huyền thoại, triết lý và dấu ấn văn hóa độc đáo của Champa. Khi được khai thác bằng ngôn ngữ nghệ thuật, công nghệ và du lịch, các giá trị ấy sẽ được chuyển hóa thành những sản phẩm trải nghiệm hấp dẫn, dễ tiếp cận hơn với giới trẻ và du khách quốc tế.

Phó Chủ tịch UBND tỉnh Khánh Hòa Nguyễn Long Biên cho biết, tỉnh đang khuyến khích phát triển các sản phẩm du lịch chuyên đề như du lịch văn hóa Chăm, du lịch lễ hội, du lịch làng nghề gốm, ẩm thực truyền thống, du lịch trải nghiệm cộng đồng Raglay… Những tour tuyến này không chỉ kéo dài thời gian lưu trú và mở rộng không gian trải nghiệm cho du khách, mà còn tạo thêm sinh kế, góp phần nâng cao đời sống cho cộng đồng - những chủ thể gìn giữ và truyền tiếp di sản tại địa phương.