Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, Hang Co Phương giữ vị trí chiến lược quan trọng, là điểm nối giữa Thanh Hóa với vùng Tây Bắc và Thượng Lào. Nơi đây vừa là trạm trung chuyển quân lương, khí giới, vừa là nơi trú quân của bộ đội, thanh niên xung phong (TNXP) và dân công hỏa tuyến (DCHT), góp phần phục vụ các chiến dịch lớn như Thượng Lào, Điện Biên Phủ.

Hang có diện tích khoảng 20m², vòm cao nhất khoảng 4m, được tạo thành từ những khối đá lớn xếp chồng lên nhau. Theo tiếng Thái, “Co Phương” có nghĩa là “hang cây khế”, gắn với hình ảnh cây khế cổ thụ từng mọc trước cửa hang - một dấu tích mộc mạc của núi rừng nhưng lại trở thành biểu tượng của một thời hoa lửa.

Với vị trí huyết mạch, Hang Co Phương trở thành mục tiêu đánh phá ác liệt của quân Pháp. Nhưng trong mưa bom bão đạn, lực lượng TNXP và DCHT Thanh Hóa vẫn kiên cường bám trụ, giữ vững mạch máu giao thông ra tiền tuyến.

Bi tráng nhất là vào khoảng 15 giờ ngày 2/4/1953, máy bay Pháp bất ngờ ném bom đánh sập cửa hang. Khi đó, một tiểu đội dân công gồm 13 người quê xã Thiệu Nguyên (nay thuộc xã Thiệu Hóa) đang trú ẩn bên trong. Vụ ném bom đã khiến 11 người bị mắc kẹt, chôn vùi trong lòng hang đá. 

Sự hy sinh của 11 DCHT đã trở thành dấu son bi tráng trong lịch sử đấu tranh cách mạng của quê hương Thanh Hóa. Danh tính các liệt sĩ được khắc ghi trên bia đá trước cửa hang, như một lời nhắc nhở về tuổi xuân của những cô gái đã hóa thân vào đất mẹ nền vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Để tưởng nhớ các anh hùng liệt sĩ, năm 1999, UBND tỉnh Thanh Hóa đã hỗ trợ kinh phí xây dựng nhà bia tưởng niệm tại khu vực hang Co Phương. Năm 2012, nhân dịp kỷ niệm 65 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ, tỉnh Thanh Hóa đã lập quy hoạch, tôn tạo và xếp hạng cấp tỉnh đối với khu di tích. Đến năm 2019, Hang Co Phương được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia.

Những năm gần đây, Di tích lịch sử Hang Co Phương tiếp tục được quan tâm đầu tư, hoàn thiện hệ thống hạ tầng, như: Đường giao thông, sân hành lễ, khuôn viên, cột cờ… Cùng vơi đó, công tác quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị di tích được chú trọng, gắn với giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.

Hằng năm, vào ngày 2/4 – ngày giỗ chung của các liệt sĩ và các dịp lễ, Tết, đông đảo cán bộ, Nhân dân và thân nhân liệt sĩ lại về đây dâng hương tưởng niệm. Trong không gian tĩnh lặng của núi rừng, Hang Co Phương không chỉ là nơi lưu giữ ký ức lịch sử mà còn là “địa chỉ đỏ” khơi dậy lòng yêu nước, niềm tự hào về truyền thống cách mạng kiên cường của người dân xứ Thanh.