Thói quen bám rễ qua nhiều thế hệ

Đến tận bây giờ, chị Duyh, 30 tuổi, ở làng Kon Sơ Bai, xã Ia Khươl vẫn chưa quên cảm giác sợ hãi khi sinh con tại nhà. Chị Duyh cho biết: Phụ nữ ở làng hầu như đều có thói quen sinh con ở nhà. Mình cũng thế, cả 4 đứa con đều sinh ở nhà. Nhưng mình sợ lắm, sợ không có sức sinh, sợ con chết”.

Nhưng nỗi sợ ấy vẫn chưa đủ lớn để thay đổi thói quen đã ăn sâu qua nhiều thế hệ. Ở nhiều làng đồng bào DTTS, việc sinh con tại nhà không chỉ là lựa chọn, mà gần như là phong tục, tập quán, thói quen của cộng đồng.

Như trường hợp của chị Heng, 31 tuổi, ở làng Kon Ma Har, xã Đak Sơmei, dù nhà cách Trạm y tế xã không xa, nhưng 4 đứa con của chị đều được sinh tại nhà. Trong căn nhà sàn đơn sơ, chị Heng thản nhiên nói: “Từ trước đến nay, phụ nữ trong làng đều sinh con ở nhà, không đi bệnh viện”.

Không phải mọi trường hợp sản phụ sinh con tại nhà đều gặp may mắn như chị Duyh và chị Heng. Thực tế, tại xã Đak Sơmei, năm 2025, đã xảy ra trường hợp sản phụ tử vong do băng huyết sau sinh tại nhà. Đây là những tai biến sản khoa hoàn toàn có thể xử lý nếu được sinh tại cơ sở y tế.

Chị Tyai, cô đỡ thôn bản làng Kon Pơ Dram, xã Đak Sơmei, thông tin: Mình làm cô đỡ thôn bản được 11 năm. Công việc của mình là vận động bà con đi khám thai, đi đẻ tại cơ sở y tế nhưng mà vận động rất khó khăn vì thói quen sinh con tại nhà đã ăn sâu vào tư tưởng nên phải kiên trì vận động. Năm 2025, tại xã có 1 ca sinh con tại nhà mẹ tử vong do băng huyết sau sinh.

Theo bác sĩ Rơ Châm Hoàng,Trạm trưởng Trạm Y tế xã Ia Khươl, xã có 26 thôn, làng. Trong đó, có 21 thôn, làng thuộc vùng đặc biệt khó khăn, nhiều người dân nhận thức vẫn còn hạn chế, còn thói quen sinh con tại nhà và chưa thấy hết nguy cơ mất an toàn của việc này.

Triển khai nhiều giải pháp nhằm giảm thiểu tình trạng sinh con tại nhà

Theo Sở Y tế tỉnh Gia Lai, năm 2025 toàn tỉnh ghi nhận 2.075 trường hợp sinh con tại nhà, chiếm 5% trên tổng số 41.157 ca sinh. Đáng lo ngại, hơn 80% số ca này không có cán bộ y tế hỗ trợ. 

Tình trạng này tập trung chủ yếu ở khu vực phía Tây của tỉnh (tỷ lệ là 9,52%), nơi điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn, đặc biệt tại các xã như Đak Sơmei, H’Ra, Al Bá, Lơ Pang. Có nơi, tỷ lệ sinh tại nhà lên tới gần 58%, như tại xã Đak Sơmei. Việc sinh con không an toàn vẫn đang hiện hữu ngay trong thời đại mà y tế cơ sở đã vươn tới hầu hết các địa bàn.

Chị Groek, cô đỡ thôn bản tại làng Kon Song Lok, xã Đak Sơmei cho hay: “Mình phải đi từng nhà vận động chị em phụ nữ trong thai kỳ đi khám thai, tiêm phòng, ký cam kết sinh tại cơ sở y tế. Nhưng khó khăn lắm vì phong tục cũ vẫn tồn tại. Nhiều người cam kết nhưng không thực hiện theo, vẫn sinh con tại nhà”.

Trước thực trạng trên, Sở Y tế tỉnh Gia Lai đã triển khai nhiều giải pháp đồng bộ nhằm giảm thiểu tình trạng sinh con tại nhà. Mới đây, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh đã thành lập 2 đoàn công tác, trực tiếp giám sát, hỗ trợ chuyên môn tại 7 xã có tỷ lệ sinh con tại nhà cao, như: Ia Khươl, Đak Sơmei, Sơ Ró... Đợt giám sát nhằm nâng cao hiệu quả công tác chăm sóc sức khỏe sinh sản, giảm tình trạng sinh con tại nhà và cải thiện sức khỏe bà mẹ và trẻ em trên địa bàn.

Năm 2026, ngành Y tế tỉnh Gia Lai đặt mục tiêu giảm tỷ lệ sinh con tại nhà xuống dưới 4%, tiến tới loại bỏ hoàn toàn tình trạng này, đặc biệt ở vùng đồng bào DTTS khu vực phía Tây tỉnh.

 Cùng với đó, tỉnh cũng đề ra các chỉ tiêu cụ thể, như: 98% phụ nữ mang thai được quản lý thai nghén; 85% phụ nữ được khám thai ít nhất 4 lần trong thai kỳ; tối thiểu 50% trường hợp sinh tại nhà có cán bộ y tế hoặc cô đỡ thôn bản hỗ trợ.

Để đạt mục tiêu này, Phó Giám đốc Sở Y tế tỉnh Gia Lai, ông Đinh Hà Nam đề nghị: UBND các xã cùng lực lượng chuyên ngành liên quan tăng cường công tác quản lý thai nghén 100% phụ nữ mang thai, theo dõi sát và tuyên truyền vận động phải đến cơ sở y tế để sinh con, có thể dụng biện pháp ép buộc. Cùng với đó, triển khai thí điểm câu lạc bộ thôn, làng không sinh con tại nhà và nhanh chóng nhân rộng. 

Theo ông Đinh Hà Nam, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Gia Lai cần tiếp tục theo dõi, tổng hợp, phân tích và báo cáo định kỳ hằng tháng hoặc đột xuất số ca sinh tại nhà của từng địa phương; tổ chức thẩm định các trường hợp tử vong mẹ, tử vong sơ sinh liên quan đến sinh tại nhà trên địa bàn tỉnh.

 Các bệnh viện hỗ trợ tiếp nhận, cấp cứu và xử trí kịp thời các trường hợp tai biến sản khoa nặng do tuyến dưới chuyển đến; đặc biệt là các trường hợp sinh tại nhà có biến chứng nhằm hạn chế thấp nhất nguy cơ, rủi ro đối với bà mẹ và trẻ sơ sinh trên địa bàn…