Buôn làng trước cơn lốc đô thị hóa

Buông nhịp chiêng sau màn trình diễn, chàng trai dân tộc Gia Rai Ksor Châm hồ hởi kể về buôn làng mình. Plei Ơp - ngôi làng nhỏ nằm lọt thỏm giữa phố núi Pleiku từ lâu đã trở thành điểm hẹn của những đêm hội cồng chiêng. Ở đó vẫn còn những ngôi nhà sàn cũ, những sinh hoạt cộng đồng, lễ nghi truyền thống, tri thức dân gian và tâm tưởng Gia Rai được gìn giữ qua bao thế hệ. Giữa nhịp sống đô thị ngày càng gấp gáp, Plei Ơp vẫn giữ được dáng dấp buôn làng xưa, như một khoảng lặng văn hóa giữa lòng phố thị.

Không phải buôn làng nào cũng may mắn như vậy. Khi đô thị hóa lan nhanh, nhiều buôn làng Tây Nguyên rơi vào trạng thái chênh vênh. Không gian sinh hoạt cộng đồng bị chia cắt, nhà truyền thống dần bị tháo dỡ, nhịp sống gắn kết của buôn làng nhạt phai. Người trẻ dễ bị cuốn theo những tiện nghi mới, còn người già mang nặng nỗi lo khi các giá trị văn hóa từng là cốt lõi của buôn làng dần bị bào mòn theo thời gian.

Tại Buôn Ma Thuột, nhiều buôn làng như Ea Nao, Kô Siêr, Kô Tam, Păn Lăm, Dhă Prong, Alê A, Alê B… từng gắn với hồ nước, suối tự nhiên, vườn cây rộng mở và những căn nhà dài Ê Đê hài hòa trong không gian xanh, nay chỉ còn lại trong ký ức. 

Thay vào đó là nhà bê tông cốt thép mọc san sát, nhà sàn bị hạ xuống để xây nhà kiểu phố phục vụ buôn bán, dịch vụ. Không gian xanh dần thu hẹp, khiến nhiều khu vực từng là buôn làng nay trông không khác gì những dãy phố hiện đại.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Quang Tuệ từng nhận định, quá trình “lên phố” quá nhanh đã gây tổn thương nghiêm trọng cho không gian truyền thống. Khi cấu trúc buôn làng bị phá vỡ, văn hóa mất đi khả năng tự đề kháng. Sự đứt gãy ấy khiến nhiều di sản đứng trước nguy cơ hòa tan trong đời sống đô thị.

Càng phát triển, càng hội nhập, nỗi lo gìn giữ bản sắc văn hóa càng trở nên day dứt. Làm sao để khi thế hệ già khuất bóng, những lớp trẻ trưởng thành cùng tri thức thời đại vẫn biết yêu quý, tiếp nối các giá trị bền lâu của buôn làng, luôn là câu hỏi lớn đặt ra cho các địa phương vùng Tây Nguyên.

Giữ buôn làng trong lòng phố

Dẫu vậy, giữa những biến động dữ dội của đô thị hóa, vẫn có những buôn làng kiên trì giữ gìn văn hóa của mình. Không phải bằng cách khép kín hay bảo tồn cứng nhắc, mà bằng sự dung hòa giữa gìn giữ và phát triển. 

Nhiều du khách phương xa tìm đến Tây Nguyên hôm nay, không chỉ để ngắm phố xá, mà để bước vào những buôn làng còn lưu giữ được kiến trúc truyền thống, những bậc thang nhà sàn quen thuộc, ché rượu cần bên bếp lửa và những nụ cười hiền hòa của người dân địa phương.

Tại Kon Tum, các làng cổ như Kon Klor, Kon Kơ Tu, Kon Jơ Ri bên dòng Đăk Bla vẫn hiện diện như những “ốc đảo văn hóa” giữa lòng đô thị. Ở Pleiku, những làng Gia Rai cổ như Plei Ơp, làng Kép, Phung, Kring Dêr, Blo, Ngo, Ia Nueng, Pleiku Roh… đã cùng phố núi Gia Lai đi qua hơn một thế kỷ thăng trầm mà vẫn giữ được cốt lõi văn hóa.

Buôn cổ Akô Dhông, tỉnh Đắk Lắk là một minh chứng tiêu biểu. Với 33 căn nhà dài còn được bảo tồn, Akô Dhông không chỉ giữ được kiến trúc truyền thống mà còn phát triển mô hình du lịch cộng đồng dựa trên chính bản sắc Ê Đê. Người dân nơi đây duy trì đội cồng chiêng, nghề dệt thổ cẩm, đan lát, ủ rượu cần, chế biến món ăn truyền thống, vừa gìn giữ văn hóa, vừa tạo sinh kế bền vững.

H’Zu Ni Niê, Bí thư Chi bộ buôn cổ Akô Dhông cho rằng, để giữ được nét đẹp buôn làng, điều quan trọng nhất là phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng. Khi chính người dân ý thức được giá trị văn hóa của mình và trực tiếp tham gia gìn giữ, bảo tồn sẽ bền vững hơn. 

Bên cạnh đó là sự đồng hành của chính quyền thông qua các chính sách phù hợp: bảo vệ không gian kiến trúc truyền thống, đầu tư hạ tầng hài hòa, hỗ trợ các thiết chế văn hóa như giọt nước, tượng nhà mồ, đội cồng chiêng và các hoạt động trao truyền cho thế hệ trẻ.

Những năm gần đây, nhiều buôn làng đã mạnh dạn phát triển kinh tế từ chính các giá trị văn hóa sẵn có. Du lịch cộng đồng gắn với bản sắc văn hóa bản địa không chỉ giúp cải thiện đời sống người dân mà còn góp phần lan tỏa văn hóa truyền thống đến du khách. Đó là cách để văn hóa không đứng yên, mà hòa vào nhịp sống đương đại một cách tự nhiên.

Trong dòng chảy hiện đại hối hả, những hoạt động bảo tồn và trao truyền văn hóa truyền thống vẫn âm thầm diễn ra. Tiếng chiêng còn ngân, vòng xoang còn nhịp, lửa khan đêm đêm vẫn rì rầm cùng đất. Những mái nhà dài Ê Đê vẫn được dựng và gìn giữ; giọt nước đầu plei của người Gia Rai vẫn róc rách chảy; những tượng gỗ vẫn lặng lẽ kể chuyện pơtâu.

Không thể đánh đổi văn hóa để chạy theo phát triển. Một xã hội hiện đại cần được xây dựng trên nền tảng văn hóa truyền thống giàu bản sắc, chứ không phải những không gian đô thị lạnh lùng, vô hồn. 

Bảo tồn buôn làng không chỉ là giữ lại ký ức, mà là gìn giữ cội nguồn, để văn hóa trở thành nguồn lực cho phát triển bền vững và làm nên chiều sâu nhân văn của đô thị hôm nay.