Từ khung cửi, men rượu cần…

Hồ Lắk là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Tây Nguyên. Quanh hồ là nơi sinh sống của đồng bào Mnông R’lăm.

Tại nhà cộng đồng buôn Lê, xã Liên Sơn Lắk, tỉnh Đắk Lắk, tiếng lách cách của khung cửi vẫn vang lên mỗi ngày. Đó là tiếng khung cửi của những phụ nữ Mnông yêu nghề cần mẫn dệt thổ cẩm.

Hơn 20 năm gắn bó với nghề dệt, với chị H’Sen H’Mốk (SN 1980), khung cửi đã trở thành một phần cuộc sống. Dù đã từng có thời gian vì gánh nặng mưu sinh, chị H’Sen H’Mốk cùng nhiều phụ nữ trong buôn phải tạm gác lại khung cửi. 

Thỉnh thoảng nhớ nghề, chị H’Sen H’Mốk và một số phụ nữ trong buôn lại đến nhà cộng đồng để dệt thổ cẩm. Khi có lớp khôi phục hoa văn nguyên bản của người Mnông R’lăm, trong đó có nghề dệt, thì tiếng khung cửi mới trở lại rộn ràng khắp buôn.

“Ban đầu, việc học những họa tiết mới rất khó, bởi các hoa văn cổ nhiều sợi, cách xếp phức tạp, nhất là khi dệt bằng chỉ tơ tằm. Có những hôm ngồi cả ngày mới xong được một đoạn nhỏ. Nhưng khi hoa văn hiện lên trên tấm vải, mình thấy rất vui và tự hào. Mỗi mỗi họa tiết không chỉ tạo nên tấm thổ cẩm mà còn làm sống lại nét đẹp của dân tộc mình”, chị H’Sen bộc bạch.

Tháng 10/2023, Tổ dệt thổ cẩm buôn Lê được thành lập, trở thành nơi hội tụ những phụ nữ yêu nghề. Nghề dệt không còn là việc làm lúc nông nhàn mà dần trở thành sinh kế chính của nhiều gia đình. Mỗi ngày, chị em lại tập trung về nhà cộng đồng, vừa dệt, vừa trao đổi kinh nghiệm, truyền dạy cho nhau từng cách phối màu, xếp sợi, tạo hoa văn.

Còn ở buôn Jun, từ nhiều năm nay, bà H’Wai Bdap (SN 1962) đã mở dịch vụ lưu trú, ẩm thực, biểu diễn cồng chiêng và duy trì nghề ủ rượu cần trong ngôi nhà sàn truyền thống. Những ché rượu cần thơm nồng được làm từ men lá, gạo, bắp theo lối xưa đã trở thành sản phẩm đặc trưng để giới thiệu đến du khách. 

Đặc biệt, khi buôn được công nhận là điểm du lịch cộng đồng, cơ hội để người dân phát huy giá trị văn hóa truyền thống, tăng thêm thu nhập từ chính những nghề của cha ông để lại càng có điều kiện để phát huy.

“Làm du lịch cộng đồng giúp bà con có thêm thu nhập nhưng điều quan trọng hơn là văn hóa của người Mnông được nhiều người biết đến. Mình giữ nghề ủ rượu cần không chỉ để bán cho khách mà để con cháu sau này còn nhớ nghề truyền thống”, bà H’Wai chia sẻ.

…đến sản phẩm gốm thủ công

Không chỉ nghề dệt, ủ rượu cần, người Mnông ven hồ Lắk còn nỗ lực hồi sinh nghề gốm truyền thống lừng danh của vùng đất này.

Theo chia sẻ của nghệ nhân lớn tuổi nhất làng gốm Mnông - bà H’Phiết Uông, ở buôn Dơng, không ai nhớ nghề gốm của người Mnông có từ bao giờ, chỉ biết rằng cách đây rất lâu, nhà nào ở vùng ven hồ cũng đỏ lửa nung gốm.

Ngày ấy, đất sét được lấy từ những bãi bồi ven sông, ven suối. Người phụ nữ Mnông giã đất suốt đêm, sáng ra nặn thành nồi, ché, lu, chén rồi phơi khô, mài nhẵn bằng đá cuội và nung bằng củi rừng, vỏ trấu. Gốm của người Mnông từng nổi tiếng khắp Tây Nguyên, theo chân đồng bào đến cả vùng Duyên hải miền Trung.

“Làm gốm không chỉ để kiếm sống mà còn là trách nhiệm giữ gìn giá trị truyền thống. Chúng tôi mong thế hệ trẻ hiểu rằng, mỗi sản phẩm gốm đều chứa đựng văn hóa của cha ông. Nếu không giữ, mai này sẽ chẳng còn ai biết người Mnông từng có một nghề gốm đặc biệt đến vậy”, bà H’Phiết Uông nói.

Từ năm 12 tuổi, chị H’Hễ Bkrông, buôn Yôk Đuôn đã được các bà, các chị trong buôn truyền dạy cách làm gốm. Sau nhiều năm, tiếp nối ngọn lửa nghề, chị H’Hễ Bkrông đã biến ngôi nhà nhỏ của mình thành nơi trưng bày và trải nghiệm nghề gốm cho du khách, học sinh. Tại đây, mọi người được tận mắt chứng kiến quy trình làm gốm không dùng bàn xoay, không dùng máy móc, tất cả được tạo hình thủ công.

Điều làm nên nét độc đáo của gốm Mnông R’lăm, chính là kỹ thuật nung lộ thiên bằng vỏ trấu. Sau khi nung, sản phẩm có màu đen nhánh, mộc mạc, mang vẻ đẹp riêng không thể trộn lẫn với những sản phẩm gốm ở nơi khác.

“Làm gốm là giữ lại hơi thở của đất, nhịp tim của rừng và linh hồn của người Mnông”, chị H’Hễ bày tỏ.

Không chỉ là sản phẩm thủ công, gốm của đồng bào M’nông còn chứa đựng chiều sâu văn hóa, tín ngưỡng và tri thức dân gian. Chính điều đó, đã khiến nghề gốm trở thành điểm nhấn hấp dẫn trong phát triển du lịch trải nghiệm ven hồ Lắk.

Hiện nay, hoạt động làm gốm đã được lồng ghép vào các Tour du lịch cộng đồng. Du khách đến buôn không chỉ tham quan mà còn được trực tiếp ngồi bên nghệ nhân, tự tay nặn thử một chiếc nồi đất, chiếc ché nhỏ, lắng nghe câu chuyện về cuộc sống xưa và ý nghĩa của từng hoa văn trên gốm.

Dù cuộc sống có nhiều thay đổi, những người phụ nữ Mnông R’lăm vẫn kiên trì gìn giữ nghề xưa như giữ một phần ký ức văn hóa và linh hồn của dân tộc mình.