Khi lễ vật được chuẩn bị đầy đủ, bày biện trang trọng, tiếng chiêng vang lên rộn ràng, cũng là lúc lễ cúng chính thức bắt đầu. Trong không gian linh thiêng của ngôi nhà dài, thầy cúng tiến hành các nghi thức theo đúng trình tự truyền thống. Lời khấn hòa quyện cùng tiếng cồng chiêng, thể hiện ước vọng của gia chủ và cộng đồng về cuộc sống bình an, mạnh khỏe, đoàn kết, làm ăn thuận lợi, mùa màng bội thu.

Nghi lễ cúng nhà mới của người Ê Đê thường được tổ chức tại gian khách của ngôi nhà dài. Lễ vật gồm 1 con heo hoặc 1 con gà, tùy thuộc vào điều kiện kinh tế của từng gia đình, cùng 6 ché rượu cần và các loại thực phẩm do bà con tự sản xuất.

Phần thứ nhất là nghi thức cúng báo cáo với thần linh và tổ tiên. Thầy cúng thực hiện nghi lễ tại cửa sổ phía Đông của ngôi nhà, mời các thần linh về chứng giám, công nhận ngôi nhà mới và cho phép gia đình vào ở. 

Đồng thời, kính báo với tổ tiên rằng, gia đình đã hoàn thành nhà mới và xin được tổ chức lễ mừng. Gia chủ cầu mong tổ tiên phù hộ cho gia đình luôn khỏe mạnh, no đủ, con cháu sum vầy.

Phần thứ hai là nghi thức cúng sức khỏe cho chủ nhà. Thầy cúng cùng vợ chồng gia chủ ngồi trước mâm lễ vật, thực hiện các nghi thức uống rượu phúc, đeo vòng đồng và ăn đồ cúng, cầu mong thần linh ban cho sức khỏe, thịnh vượng và may mắn. 

Theo quan niệm xưa, nghi lễ này còn mang ý nghĩa xua đi những điều không may có thể xảy ra trong quá trình xẻ gỗ, dựng nhà, giữ lại những điều tốt đẹp cho gia đình.

Sau khi kết thúc nghi lễ, các thành viên trong gia đình và khách mời cùng uống rượu cần theo nghi thức truyền thống: Phụ nữ uống trước, nam giới uống sau. Thầy cúng hút rượu hòa cùng huyết vào tô đồng rồi bôi lên cột nhà, bếp, chiêng, ché, trống, kpan… để tạ ơn thần linh đã ban cho gia đình ngôi nhà mới. Đồng thời, cầu mong Yàng và tổ tiên tiếp tục che chở để gia đình ấm no, nhiều lúa, nhiều chiêng ché.

Thầy cúng Y Minh KBuôr, phường Tân Lập, tỉnh Đắk Lắk cho biết: Đối với người Ê Đê, lễ cúng lớn hay nhỏ không quan trọng bằng tấm lòng thành kính. Bởi ngôi nhà không chỉ là nơi che mưa che nắng mà còn là không gian thiêng, gắn bó mật thiết với đời sống tâm linh và dòng tộc qua nhiều thế hệ. 

Theo phong tục, lễ cúng nhà mới của người Ê Đê được thực hiện đầy đủ qua 5 bước. Trước hết là nghi thức cúng báo cáo với thần linh về việc dựng xong ngôi nhà mới, tiếp đến là cúng ông bà tổ tiên, cúng rửa nhà, cúng mừng sức khỏe và cuối cùng là chúc mừng gia chủ có ngôi nhà mới.

Nhà dài truyền thống của người Ê Đê là một loại hình kiến trúc độc đáo, phản ánh rõ nét đời sống sinh hoạt và tín ngưỡng của xã hội mẫu hệ. Trước kia, nhà dài là nơi sinh sống của đại gia đình, được dựng bằng các vật liệu tự nhiên như gỗ, tre, nứa và được nối dài thêm mỗi khi một người con gái trong gia đình lập gia đình mới. 

Vì vậy, để dựng được một ngôi nhà dài đòi hỏi rất nhiều công sức, sự chung tay góp sức của cả buôn làng. Khi ngôi nhà hoàn thành, việc tổ chức lễ cúng nhà mới vừa là để tạ ơn thần linh, vừa là dịp để gia chủ chia sẻ niềm vui với cộng đồng.

Làm nghề dựng nhà dài và tạc tượng gỗ nhiều năm, ông Y Thái Êban, ở phường Tân Lập, tỉnh Đắk Lắk chia sẻ: Chúng tôi rất mừng khi các phong tục của dân tộc mình được quan tâm, phục dựng để mọi người hiểu rõ ý nghĩa. Qua đó, thế hệ con cháu sau này sẽ thêm yêu quý, trân trọng và gìn giữ phong tục của người Ê Đê. 

Ngày nay, lễ cúng nhà mới vẫn được người Ê Đê ở nhiều buôn làng trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk gìn giữ. Nếu được quan tâm, tạo điều kiện và khuyến khích, các giá trị văn hóa truyền thống này sẽ được bảo tồn bền vững qua nhiều thế hệ, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa các dân tộc Việt Nam.