Trong ngôi nhà ngói khang trang, nơi đặt bộ chiêng, các nhạc cụ dân tộc và những ché cổ được ông sưu tầm qua nhiều năm, người nghệ nhân 63 tuổi đón khách với vẻ giản dị, cởi mở. Ông kể, mình sinh ra và lớn lên tại làng Kót (nay là thôn Tắk Kót), nơi tuổi thơ gắn liền với lễ hội truyền thống, những làn điệu dân ca, tiếng cồng chiêng và nghệ thuật dựng cây nêu- những yếu tố quan trọng trong đời sống văn hóa của người Co. Chính không gian văn hóa ấy đã nuôi dưỡng trong ông sự gắn bó đặc biệt với di sản của dân tộc mình.

Theo nghệ nhân Dương Lai, cùng với sự phát triển của đời sống hiện đại và quá trình giao lưu văn hóa, nhiều sinh hoạt truyền thống của người Co đang dần thưa vắng. Không ít thanh niên trong làng ít quan tâm đến cồng chiêng, nghề đan lát hay các nhạc cụ dân tộc như sáo ta lía, kèn amáp. Ngay cả trong lớp trung niên, sự gắn bó với các giá trị truyền thống cũng không còn như trước. “Tôi nghĩ nếu người Co không tự giữ văn hóa của mình thì khó có ai làm thay được”, ông nói.

Trước đó, trong quá trình công tác tại địa phương, từng đảm nhiệm các vị trí như Chủ tịch UBND xã Trà Kót, Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa - Thể thao huyện Bắc Trà My (tỉnh Quảng Nam cũ), ông Dương Lai có nhiều điều kiện tham gia tổ chức các hoạt động văn hóa truyền thống. Từ thực tế đó, ông nhận ra rằng việc bảo tồn văn hóa không chỉ là gìn giữ ký ức cộng đồng mà còn cần được đưa vào các hoạt động sinh hoạt văn hóa thường xuyên.

Từ những năm đầu tái lập tỉnh Quảng Nam (1997), ông đã phối hợp với ngành Văn hóa thực hiện nhiều công trình nghiên cứu liên quan đến đời sống văn hóa của người Co, như văn hóa ẩm thực, nghi lễ cây nêu, âm nhạc truyền thống hay Lễ hội Ăn trâu huê. Những tư liệu này góp phần hệ thống hóa các giá trị văn hóa Co, đồng thời giúp nhiều người hiểu hơn về đời sống văn hóa của cộng đồng dân tộc này.

Năm 2006, chương trình “Làng Việt” của Đài Truyền hình Việt Nam thực hiện về người Co tại Trà Kót cũng có sự tham gia của ông, góp phần đưa hình ảnh văn hóa của dân tộc Co đến với khán giả cả nước.

Không chỉ dừng lại ở nghiên cứu và sưu tầm, ông Dương Lai còn trực tiếp tham gia truyền dạy văn hóa trong cộng đồng. Với sự tham gia của ông, địa phương đã mở các lớp dạy cồng chiêng và thành lập đội cồng chiêng của xã với đầy đủ các thành phần biểu diễn như múa ka đấu, đánh trống, diễn tấu đàn vơró, đàn kađlóc, sáo ta lía... Đội cồng chiêng nhiều lần đại diện địa phương tham gia các liên hoan và ngày hội văn hóa cấp khu vực và toàn quốc.

Song song với đó, ông còn phối hợp với các trường học tổ chức các lớp truyền dạy cho thanh, thiếu niên. Theo ông, việc để lớp trẻ tiếp cận và hiểu văn hóa truyền thống là yếu tố quan trọng để di sản có thể tiếp tục tồn tại trong đời sống cộng đồng.

Sau nhiều năm tham gia bảo tồn và truyền dạy văn hóa dân gian, ngày 8/3/2019, ông được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực nghệ thuật trình diễn dân gian.

Nói về danh hiệu này, ông chỉ giản dị cho rằng đó là động lực để tiếp tục công việc mình đã theo đuổi từ lâu. Với ông, điều đáng mừng nhất là khi trong làng vẫn còn nghe tiếng chiêng, vẫn còn những người trẻ biết thổi sáo, múa ka đấu và hiểu về văn hóa của dân tộc mình.

Ông Dương Minh Anh, Phó Chủ tịch UBND xã Trà Liên cho biết, Nghệ nhân Ưu tú Dương Lai là một trong những người có nhiều đóng góp trong việc lưu giữ và truyền dạy các giá trị văn hóa của người Co tại địa phương. Những hoạt động của ông đã góp phần đưa văn hóa truyền thống tiếp tục được duy trì trong đời sống cộng đồng.

Trong bối cảnh nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, câu chuyện của ông Dương Lai cho thấy vai trò quan trọng của những cá nhân gắn bó với di sản. Từ sự am hiểu và tâm huyết của mình, ông vẫn đang lặng lẽ góp phần giữ lại những âm thanh và ký ức văn hóa của người Co giữa đời sống hiện đại hôm nay.