Từ tín ngưỡng thần lúa đến lễ hội cộng đồng

Tết Đầu lúa bắt nguồn từ tập tục lâu đời của đồng bào Cơ Ho và Raglay sinh sống ở vùng núi Phan Sơn (trước đây thuộc huyện Bắc Bình, tỉnh Bình Thuận). Người Cơ Ho gọi nghi lễ này là “Nhô vrê rơhe” - Tết cọng rạ, còn người Raglay gọi là “Mbaok akaok padai”, nghĩa là “ăn đầu lúa”.

Trong đời sống tín ngưỡng của cư dân vùng núi, hạt lúa mẹ mang ý nghĩa thiêng liêng. Từ xa xưa, lúa được trỉa dọc triền núi, phụ thuộc hoàn toàn vào nước mưa tự nhiên. Khi lúa chín, trước khi mang về nhà, bà con phải làm lễ cúng thần lúa.

Việc thu hoạch cũng được thực hiện theo cách truyền thống: dùng ngón tay cái và ngón trỏ ngắt từng bông lúa mẹ, đặt cẩn thận vào gùi rồi mang về cất giữ trong một chòi nhỏ dựng trước nhà (người Cơ Ho gọi là Ndem, người Raglay gọi là Tuat).

Trước khi bước vào vụ mới, khi những cơn mưa đầu mùa sắp trở lại, lúa mẹ mới được bà con đưa ra giã trong cối gỗ để lấy gạo nấu cơm, dâng cúng cùng rượu cần và các món ăn từ vật nuôi. 

Trong lễ cúng thường dựng cây nêu trang trí nhiều màu sắc cùng các sản vật như bông lúa, chim muông, hải sản… như một cách tạ ơn và cầu xin thần lúa phù hộ cho mùa vụ mới thuận lợi.

Trong tâm thức của đồng bào Cơ Ho và Raglay, lúa mẹ chính là thần lúa (Po Yang Sri) - nguồn sống nuôi dưỡng cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Tuy nhiên, do những biến động của chiến tranh và điều kiện đời sống khó khăn trong một thời gian dài, nhiều sinh hoạt văn hóa truyền thống của đồng bào miền núi dần bị mai một, trong đó có Tết Đầu lúa.

Năm 1998, triển khai Chỉ thị 27-CT/TW của Ban Bí thư về thực hiện nếp sống văn minh trong việc cưới, việc tang và lễ hội, chính quyền huyện Bắc Bình đã nghiên cứu phục dựng nghi lễ này thành Tết Đầu lúa miền núi.

Lễ hội được tổ chức luân phiên vào ngày 14 và 15 tháng Chạp âm lịch tại 4 xã miền núi: Phan Sơn, Phan Lâm, Phan Điền và Phan Tiến, với tên gọi Ngày hội Văn hóa - Thể thao các xã miền núi huyện Bắc Bình.

Gần ba thập kỷ qua, Tết Đầu lúa dần trở thành sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng quen thuộc, góp phần gìn giữ bản sắc và đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc thiểu số vùng núi.

Khi lễ hội trở thành điểm kết nối cộng đồng

Từ giữa năm 2025, thực hiện chủ trương sắp xếp đơn vị hành chính theo mô hình chính quyền hai cấp, các xã miền núi trước đây có sự điều chỉnh địa giới. Hai xã Phan Sơn và Phan Lâm được sáp nhập thành xã Phan Sơn (tỉnh Lâm Đồng), trong khi Phan Điền và Phan Tiến nhập vào các xã vùng đồng bằng.

Sự thay đổi này khiến Tết Đầu lúa không còn tổ chức luân phiên giữa các xã như trước. Thay vào đó, mỗi địa phương chủ động xây dựng kế hoạch tổ chức theo điều kiện thực tế nhằm duy trì lễ hội và bảo tồn bản sắc văn hóa.

Năm 2026 là năm đầu tiên các địa phương tổ chức lễ hội theo hình thức tự chủ. Dù quy mô có phần khiêm tốn hơn so với trước đây, nhiều hoạt động văn hóa - thể thao truyền thống vẫn được duy trì, cho thấy sự quan tâm của cấp ủy, chính quyền đối với đời sống tinh thần của đồng bào miền núi.

Tại xã Phan Sơn, nơi tập trung đông đồng bào Cơ Ho và Raglay sinh sống, Tết Đầu lúa năm 2026 vẫn diễn ra khá sôi nổi với đầy đủ phần lễ và phần hội.

Trong đêm khai hội, lãnh đạo địa phương, già làng, nghệ nhân, người dân và du khách cùng nắm tay múa xoang quanh ngọn lửa thiêng. Tiếng khèn bầu, cồng chiêng, trống hội vang lên giữa núi rừng, hòa cùng men rượu cần nồng ấm, tạo nên không gian lễ hội đậm đà bản sắc.

Điểm nhấn của ngày hội là nghi thức dâng cúng lúa mẹ, được tái hiện bằng hình thức sân khấu hóa nhưng vẫn giữ đầy đủ lễ vật truyền thống. Lời khấn trầm bổng của già làng như gửi gắm ước vọng mùa màng no đủ của cộng đồng.

Bên cạnh phần lễ, nhiều hoạt động văn hóa - thể thao truyền thống cũng được tổ chức. Nổi bật là phần thi giã gạo lúa mẹ của các thiếu nữ với chày lồ ô, tạo nên nhịp âm thanh rộn ràng giữa núi rừng. Các môn đẩy gậy, kéo co, bóng chuyền thu hút đông đảo thanh niên tham gia.

Hội thi ẩm thực truyền thống với những món đặc trưng như thịt nướng, cơm lam trong ống lồ ô cũng tạo sức hút với du khách, góp phần giới thiệu nét độc đáo trong văn hóa ẩm thực của đồng bào vùng cao.

Ngày hội còn có các gian hàng trưng bày nông sản địa phương và hai cây nêu - biểu tượng văn hóa của hai dân tộc Cơ Ho và Raglay, tạo điểm nhấn cho không gian lễ hội.

Dịp này, lãnh đạo tỉnh Lâm Đồng cũng đến thăm hỏi, tặng quà và chúc Tết bà con, động viên đồng bào tiếp tục phát huy khối đại đoàn kết, gìn giữ di sản văn hóa truyền thống.

Tết Đầu lúa của đồng bào miền núi xã Phan Sơn năm 2026 vì vậy không chỉ là một lễ hội dân gian, mà còn là dấu mốc thích ứng với bối cảnh tổ chức hành chính mới. Quan trọng hơn, lễ hội tiếp tục khẳng định giá trị của một không gian văn hóa cộng đồng đặc sắc, góp phần bảo tồn bản sắc dân tộc và mở ra hướng phát triển du lịch bền vững cho vùng núi phía bắc tỉnh Lâm Đồng.