Dấu mốc nhập đạo then

Nghi lễ Son tràng được cử hành trong không gian trang nghiêm trước ban thờ tổ tiên. Lễ vật được chuẩn bị chu đáo, thể hiện sự thành kính của gia đình và con tràng. Với cộng đồng người Tày, đây là dấu mốc tâm linh quan trọng, đánh dấu sự trưởng thành về nhận thức và trách nhiệm của cá nhân với dòng then truyền đời.

Người làm con tràng không phân biệt tuổi tác, chỉ cần có "căn, duyên” và đủ tâm theo nghiệp Then. Trong ngày làm lễ, em Hoàng Tuyết Nhung, thôn Nà Làng, xã Bình Liêu không giấu được niềm xúc động: “Được làm con tràng là mong muốn từ lâu của em. Em thấy rất vui và tự hào vì được tiếp nối truyền thống của dân tộc mình”.

Theo quan niệm người Tày, lễ vật dâng tổ tiên không đặt nặng vật chất mà chú trọng ý nghĩa biểu trưng, thể hiện lòng thành và lời mời tiền nhân về chứng giám cho bước ngoặt tâm linh của con cháu. Những nghi thức như quét đường, đốt mã, mời tổ tiên về dự lễ gửi gắm ước vọng xua điều dữ, đón điều lành, mở lối cho con tràng bước vào hành trình mới.

Khi phần lễ an vị, các bà Then bắt đầu diễn xướng then cổ. Trong tiếng đàn tính, lời Then ngân lên, con tràng được dẫn dắt vượt qua không gian biểu tượng của “mường trời”, qua núi cao, khe sâu là những thử thách mang tính ước lệ. Mỗi câu Then không chỉ là lời dẫn đường mà còn hàm chứa bài học về đạo lý, cách hành đạo và trách nhiệm với cộng đồng.

Khoảnh khắc con tràng được trình lễ tại “ngã ba đường” trong diễn xướng mang ý nghĩa đặc biệt. Đây là thời điểm cộng đồng chính thức thừa nhận người kế tục, cho phép con tràng từ nay được thay mặt dân làng thực hành nghi lễ Then, cầu phúc, giải hạn, góp phần chăm lo đời sống tinh thần cho cộng đồng.

Thực tế cho thấy, trong bối cảnh đời sống hiện đại nhiều biến đổi, nghi lễ Son tràng vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa của người Tày ở Quảng Ninh. Vai trò của cộng đồng, nhất là các nghệ nhân và người thực hành Then, đang góp phần giữ gìn mạch nguồn tín ngưỡng dân gian.

Trao truyền di sản trong đời sống hôm nay

Sau phần nghi lễ chính, các nghi thức xua hạn, chia lộc được cử hành trong không gian cộng đồng. Qua những động tác mang tính biểu trưng, niềm tin về sức khỏe, bình an được gửi gắm tới từng người tham dự, tạo nên sự gắn kết và sẻ chia - giá trị cốt lõi của tín ngưỡng Then.

Theo Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Thị Viên, thôn Nà Làng, xã Bình Liêu, Son tràng là dấu mốc quan trọng không chỉ với người học Then mà với cả cộng đồng: “Từ nghi lễ này, con tràng được cộng đồng thừa nhận và có trách nhiệm gìn giữ, truyền dạy then cho thế hệ sau”.

Trong bối cảnh đời sống hiện đại, khi nhiều giá trị văn hóa truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, việc người trẻ vẫn tự nguyện theo học Then cho thấy sức sống bền bỉ của di sản này. Son tràng vì thế không chỉ là nghi lễ tín ngưỡng mà còn là “cầu nối” để Then tiếp tục được trao truyền một cách tự nhiên, sống động trong cộng đồng.

Theo ông Hoàng Huy Trọng, Phó Chủ tịch UBND xã Bình Liêu, việc người dân, đặc biệt là lớp trẻ, vẫn gìn giữ và thực hành nghi lễ Son tràng cho thấy sức sống bền bỉ của di sản Then trong cộng đồng người Tày. Son tràng không chỉ là nghi lễ tín ngưỡng, mà còn là biểu hiện sinh động của bản sắc văn hóa dân tộc.

“Chính quyền địa phương luôn khuyến khích, tạo điều kiện để các nghệ nhân, con tràng duy trì nghi lễ, đồng thời gắn bảo tồn Then với phát triển du lịch cộng đồng, góp phần nâng cao đời sống tinh thần và kinh tế cho người dân”, ông Trọng nhấn mạnh.

Việc bảo tồn Then cần được đặt trong đời sống đương đại, dựa vào chính cộng đồng là chủ thể di sản. Khi nghi lễ như Son tràng vẫn được thực hành một cách tự nhiên trong đời sống, đó chính là nền tảng vững chắc để Then Tày tiếp tục được trao truyền và lan tỏa bền lâu.

Cùng với nỗ lực của nghệ nhân và chính quyền địa phương, Then Tày ở Quảng Ninh đang được bảo tồn gắn với du lịch cộng đồng. Những nghi lễ như Son tràng không chỉ gìn giữ bản sắc, mà còn tiếp sức để Then hiện diện trong đời sống hôm nay, để tiếng đàn Tính, lời Then tiếp tục vang vọng bền bỉ cùng thời gian.