Giữ “hồn cốt” dân tộc từ những trang sách cổ

Trong căn nhà nhỏ ở thôn Hạ Sơn, ông Phùng Quang Du đang lưu giữ hàng trăm đầu sách, tư liệu cổ bằng chữ Nôm Dao. Có những cuốn đã tồn tại hàng chục, thậm chí hàng trăm năm, ghi chép tri thức dân gian, phong tục, tín ngưỡng và đời sống tâm linh của người Dao.

Với ông, mỗi con chữ không đơn thuần là ký tự, mà là lịch sử, là ký ức của cộng đồng. Nhận thấy lớp trẻ ngày càng ít sử dụng tiếng mẹ đẻ, không còn biết đọc, biết viết chữ Nôm Dao, ông luôn trăn trở tìm cách gìn giữ.

Từ tâm huyết ấy, ông miệt mài sưu tầm, phục dựng nhiều bộ sách quý như Hiền văn, Nghìn tự văn, Vạn niên, Đại sư ca, Lục hạt - những tài liệu gắn liền với nghi lễ, phong tục của người Dao. Nhiều cuốn được ông nâng niu, gìn giữ như báu vật.

Không chỉ dừng lại ở việc lưu giữ, ông còn tự nghiên cứu, đối chiếu, hệ thống lại cách đọc, cách viết, góp phần chuẩn hóa chữ Nôm Dao. “Giữ chữ là giữ cội nguồn. Nếu mất chữ, nhiều giá trị văn hóa của người Dao cũng sẽ dần mất theo”, ông Du chia sẻ.

Theo ông, thách thức lớn nhất hiện nay là khoảng cách thế hệ. Phần lớn người trên 30 tuổi còn nói được tiếng Dao, nhưng lớp trẻ nhiều em chỉ quen sử dụng tiếng phổ thông. “Muốn bảo tồn thì phải dạy cho các cháu biết nói, biết viết. Nếu không, vài chục năm nữa chữ sẽ chỉ còn trong sách cũ”, ông trăn trở.

Chính sự bền bỉ ấy đã giúp những trang sách cổ không bị lãng quên, mà tiếp tục được “đánh thức” trong đời sống hôm nay.

Bền bỉ truyền dạy, lan tỏa giá trị trong cộng đồng

Không chỉ là người “giữ chữ”, ông Phùng Quang Du còn là người “trao chữ”. Trước nguy cơ mai một, năm 2013, ông cùng các nghệ nhân tham gia biên soạn Bộ sách chữ Nôm Dao Thanh Hóa gồm 9 tập với khoảng 1.400 chữ - bộ sách đầu tiên trong cả nước được phê chuẩn và đưa vào giảng dạy.

Theo ông Du, chữ Nôm Dao không chỉ ghi lại lời ăn tiếng nói mà còn lưu giữ hệ thống nghi lễ như Lễ Cấp sắc, Tết Nhảy, các bài cúng, bài hát cổ, cùng những quy ước về đạo đức, cách ứng xử trong gia đình và cộng đồng. Mỗi con chữ là một phần ký ức của cả cộng đồng người Dao.

Từ nền tảng đó, ông trực tiếp mở nhiều lớp học chữ Nôm Dao ngay tại thôn Hạ Sơn. Các lớp học thường diễn ra vào buổi tối, phù hợp với điều kiện lao động của bà con. Dù còn nhiều khó khăn, lớp học vẫn thu hút đông đảo người dân tham gia.

Anh Triệu Văn Hùng chia sẻ: “Trước đây tôi không biết chữ Nôm Dao. Nhờ được các thầy dạy, tôi đã đọc, viết được và sẽ tiếp tục truyền lại cho con cháu”.

Còn chị Triệu Thị Ngọc cho biết: “Học chữ giúp tôi hiểu rõ hơn phong tục, tập quán của dân tộc mình. Dù bận rộn, tôi vẫn cố gắng đến lớp đều đặn”.

Không dừng lại ở cộng đồng, ông Du còn phối hợp với Trường Đại học Hồng Đức và Hội Dân tộc học và Nhân học tỉnh Thanh Hóa tổ chức truyền dạy chữ Nôm Dao cho cán bộ, chiến sĩ công tác tại vùng cao, biên giới, góp phần nâng cao hiểu biết văn hóa, phục vụ tốt hơn công tác ở cơ sở.

Bên cạnh việc bảo tồn chữ viết, ông còn quan tâm gìn giữ các phong tục, tập quán, các làn điệu dân ca, dân vũ của người Dao; duy trì các hoạt động tín ngưỡng trong các dịp như Tết Thanh minh, rằm tháng Bảy, Tết Nhảy, Tết năm cùng…

Đánh giá về những đóng góp của ông Phùng Quang Du, ông Nguyễn Văn Thịnh, Chủ tịch Hội Dân tộc học và Nhân học tỉnh Thanh Hóa cho biết: Ông Du là cá nhân tiêu biểu, có nhiều đóng góp tâm huyết trong công tác bảo tồn tiếng nói, chữ viết của đồng bào dân tộc Dao. Việc tham gia biên soạn bộ sách chữ Nôm Dao và trực tiếp truyền dạy tại cộng đồng đã góp phần quan trọng ngăn chặn nguy cơ mai một chữ viết dân tộc, tạo nền tảng để gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Với những đóng góp bền bỉ, ông Phùng Quang Du đã được Trung ương, tỉnh và địa phương ghi nhận, biểu dương. Điều đáng quý hơn cả là sự lặng lẽ, kiên trì của một Người có uy tín đang ngày ngày giữ gìn bản sắc dân tộc.

Giữa đại ngàn xứ Thanh, ông vẫn cần mẫn “gieo chữ”, để chữ Nôm Dao không chỉ tồn tại, mà còn tiếp tục được trao truyền, sống bền bỉ trong đời sống hôm nay và mai sau.