Hành trình lưu giữ thế giới nấm

Nằm trong khuôn viên Trường Đại học Tây Nguyên, “Bảo tàng nấm” là căn phòng rộng khoảng 20 m2 và có hơn 5.000 tiêu bản nấm, với khoảng 1.000 loài khác nhau. Điểm độc đáo của "Bảo tàng nấm" là khi tham quan, người xem tận mắt thấy các tiêu bản nấm được bảo quản khoa học với các thông tin liên quan đến vị trí thu thập; giá trị sử dụng của từng loại; là nấm độc hay không; độ ẩm khi thu thập; số lượng, khối lượng mẫu…

PGs.Ts. Nguyễn Phương Đại Nguyên được ví như cha đẻ của “Bảo tàng nấm”, bởi ông là người đặt những bước đi đầu tiên cho việc thu thập, tích trữ, trưng bày các tiêu bản nấm phục vụ cho hoạt động tham quan, nghiên cứu này.

Cụ thể, năm 2009, khi làm luận án tiến sĩ với đề tài về nội dung đa dạng các loài Nấm lớn (hay còn gọi là nấm thể quả), ông đã lặn lội vào các cánh rừng trong vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên ở Tây Nguyên để tìm kiếm, đưa từng mẫu nấm về để nghiên cứu các đặc trưng của nấm… Trong quá trình đi thực tế đó, ông tận mắt thấy hàng trăm loại nấm khác nhau mọc khắp các cánh rừng già ở Đắk Lắk, Lâm Đồng, Gia Lai…

Theo thầy Nguyên, Tây Nguyên là một trong những khu vực có mức độ đa dạng sinh học cao ở Việt Nam, với nhiều vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên. Điều kiện khí hậu nhiệt đới, độ ẩm cao sau những cơn mưa tạo nên môi trường lý tưởng cho nấm sinh trưởng. Sự đa dạng của các kiểu rừng và sinh cảnh khác nhau cũng tạo nên sự phong phú về các loài nấm.

Trong các chuyến hành trình vào rừng thu thập mẫu nấm, thầy Nguyên và cộng sự đã trải qua không ít gian nan. Thầy Nguyên lý giải: “Nấm thường phát triển mạnh vào mùa mưa, vì vậy các chuyến khảo sát, tìm kiếm của nhóm cũng bắt đầu khi những cơn mưa đổ xuống các cánh rừng. Đường rừng trơn trượt khiến việc té ngã xảy ra như cơm bữa. Rừng núi rộng lớn cũng khiến nhiều anh em trong nhóm bị lạc đường”.

Có những chuyến đi, ông cùng các sinh viên và nghiên cứu sinh bị mắc kẹt giữa rừng sâu khi nước suối bất ngờ dâng cao và chảy xiết. Cả đoàn buộc phải ở lại trong rừng chờ nước rút. “Trời mưa, gió lạnh, lại không chuẩn bị đủ lương thực, mọi người phải tìm các loại thực vật, nấm trong rừng để cầm cự”, thầy Nguyên kể.

Định danh cho nguồn tư liệu quý giá

Sau hơn 1 thập kỷ kiên trì lặn lội trong rừng, nhóm nghiên cứu của thầy Nguyên đã thu thập được khoảng 4 - 5.000 mẫu, tương ứng với gần 1.000 loài nấm khác nhau, trong đó có nhiều loài nằm trong sách đỏ.

Đặc biệt, toàn bộ mẫu nấm đều được số hóa và định danh. Chỉ cần quét mã QR, sinh viên, nhà nghiên cứu hay khách tham quan có thể tra cứu đầy đủ thông tin về từng loài.

Thầy Nguyên cho hay, nấm đóng vai trò quan trọng trong vòng tuần hoàn vật chất của tự nhiên, phân hủy lá mục, thân cây chết, tạo mùn và giúp đất màu mỡ hơn. Đồng thời, góp phần hạn chế cháy rừng. Nếu không có nấm, thảm lá mục sẽ không phân hủy được, làm tăng nguy cơ cháy rừng và ảnh hưởng lớn đến hệ sinh thái. 

Do đó, ngoài việc lưu trữ mẫu, nhóm nghiên cứu của thầy còn tìm tòi quy trình nhân giống hơn 30 loài nấm có giá trị kinh tế cao. Trên cơ sở đó, triển khai các đề tài nghiên cứu trồng nấm dưới tán rừng tự nhiên nhằm phục hồi hệ sinh thái nấm.

Đối với một số loài nấm dược liệu, được nhóm nghiên cứu phối hợp với các đơn vị khác nuôi trồng nhân tạo tại trang trại, tạo ra các sản phẩm như nước uống linh chi, cao linh chi…

Cẩn trọng với nấm độc

Tây Nguyên rất đa dạng về Nấm lớn, đa số các họ nấm đều xuất hiện ở đây. PGs.Ts. Nguyên đặc biệt quan tâm đến thông tin về nấm bởi nấm nhiều vô kể, xen lẫn giữa nấm ăn được, nấm dược liệu là nấm độc, chỉ dùng một lượng rất nhỏ đã có thể gây nguy hiểm tính mạng. 

Qua nghiên cứu các loại nấm độc ở Tây Nguyên, PGs.Ts. Nguyễn Phương Đại Nguyên đã xây dựng danh mục các loại nấm độc thành cuốn sổ tay có đầy đủ hình ảnh, thông tin để gửi cho các vườn quốc gia, khu bảo tồn thiên nhiên ở Tây Nguyên; tổ chức tập huấn cho cán bộ, nhân viên ở các đơn vị, địa phương về thông tin thực tế, khoa học để người dân nhận biết nhằm tránh sự nhầm lẫn khi sử dụng nấm độc. 

Song hành với đó là khai thác các giá trị nấm mang lại bởi mỗi loại nấm có những đặc tính riêng; tùy vào mục tiêu của sản phẩm hướng tới mà có cách nuôi trồng khoa học, phù hợp để tăng hoạt chất cần thiết nhằm nâng cao hiệu quả giải độc hay điều trị bệnh.