Kho tàng bài thuốc từ rừng núi

Quảng Ninh có địa hình đa dạng từ đồi núi đến ven biển, tạo nguồn dược liệu phong phú. Nhiều cộng đồng DTTS như Dao, Sán Dìu, Cao Lan từ lâu đã sử dụng cây rừng làm thuốc Nam chữa bệnh và bồi bổ sức khỏe.

Trong đó, người Sán Dìu được biết đến với nhiều bài thuốc dân gian độc đáo. Khi dịch vụ y tế còn hạn chế, người dân chủ yếu dựa vào các loại cây lá quanh nhà hoặc trong rừng để chữa bệnh. Những loại lá quen thuộc như lá tin nhím hay ngải cứu thường được sử dụng để chữa đau bụng, cảm lạnh. Lá nếp vị hồng được dùng để hỗ trợ điều trị hen suyễn. Ngoài ra, nhiều loại lá rừng khác còn được giã nóng với nước vo gạo để chữa hạch hoặc các bệnh ngoài da.

Đặc biệt, một số bài thuốc của người Sán Dìu được sử dụng cho trẻ sơ sinh. Trong đó có bài thuốc chữa “mở khóa đầu”, khá phổ biến ở các vùng núi đá vôi. Dù mang màu sắc tín ngưỡng dân gian, nhưng những phương thức này vẫn được nhiều gia đình tin tưởng và duy trì sử dụng đến nay.

Không chỉ ở Quảng Ninh, Lạng Sơn là nơi sinh sống của nhiều cộng đồng dân tộc như Dao, Tày, Nùng... thì tri thức về cây thuốc rừng cũng rất phong phú. Người dân vẫn thường xuyên sử dụng các loại thảo dược như sa nhân, hà thủ ô, đinh lăng rừng, ba kích… để bồi bổ sức khỏe và hỗ trợ chữa bệnh. Những kinh nghiệm này phần lớn được truyền miệng trong gia đình hoặc qua các thầy thuốc dân gian. Qua thời gian, chúng trở thành một phần của tri thức bản địa quý giá gắn liền với đời sống của cộng đồng.

Ở các địa phương miền núi của tỉnh Quảng Ninh như xã Bình Liêu, Ba Chẽ hay nhiều vùng núi của tỉnh Lạng Sơn, hình ảnh những bó lá thuốc phơi trước hiên nhà vẫn là một nét quen thuộc trong đời sống.

Qua nhiều thế hệ, người Dao đã tích lũy được nhiều bài thuốc Nam quý, đặc biệt là các bài thuốc lá tắm dành cho phụ nữ sau sinh, trẻ sơ sinh hoặc người bị đau nhức, mệt mỏi.

Gia đình đã có nhiều đời làm thuốc Nam và tắm trên địa bàn xã Bình Liêu, chị Chíu Thị Hiền, người Dao Thanh Phán, xã Bình Liêu chia sẻ: “Một nồi nước tắm truyền thống có thể gồm hàng chục loại lá rừng khác nhau có tác dụng kháng khuẩn, giảm đau nhức, giúp cơ thể thư giãn và phục hồi sức khỏe”.

Ngoài bài thuốc tắm, người Dao còn có bài thuốc ngâm chân với gần 40 loại lá khác nhau. Bài thuốc này được nhiều người tin dùng để hỗ trợ giảm đau xương khớp, cải thiện giấc ngủ và giúp cơ thể thư giãn sau những ngày lao động vất vả.

Tại xã Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh, nhiều nghệ nhân dân gian vẫn đang lưu giữ các bài thuốc gia truyền. Từ các loại dược liệu quý như ba kích, trà hoa vàng, nấm lim xanh hay cát sâm, họ đã bào chế thành nhiều bài thuốc dùng để hỗ trợ điều trị các bệnh về gan, dạ dày, cảm cúm hay xương khớp…

Bảo tồn và phát huy giá trị dược liệu

Dù y học hiện đại phát triển, các bài thuốc dân gian vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống người dân vùng cao. Nhận thấy giá trị của kho tàng tri thức y dược cổ truyền, các cơ quan chức năng tại Quảng Ninh và Lạng Sơn đang tăng cường nghiên cứu, sưu tầm và bảo tồn nguồn cây thuốc cũng như các bài thuốc dân gian.

Tại tỉnh Lạng Sơn, những năm gần đây, hoạt động khám, chữa bệnh bằng y học cổ truyền được củng cố và phát triển. Nhiều bài thuốc dân tộc bản địa đã được sưu tầm, phục dựng và ứng dụng trong thực tiễn chăm sóc sức khỏe.

Sở Y tế tỉnh Lạng Sơn đã triển khai việc cấp giấy chứng nhận người có bài thuốc gia truyền, phương pháp chữa bệnh gia truyền cho các ông lang, bà mế theo quy định. Đồng thời, nhiều cơ sở y tế cũng xây dựng mô hình vườn thuốc Nam, vườn cây dược liệu nhằm phục vụ nghiên cứu và điều trị.

Các lớp tập huấn, cập nhật kiến thức về cây thuốc Nam cũng được tổ chức thường xuyên. Tại đây, các cán bộ y tế có cơ hội trao đổi kinh nghiệm với các ông lang, bà mế, từ đó góp phần kết nối tri thức dân gian với y học hiện đại.

Bên cạnh việc bảo tồn tri thức bản địa, Lạng Sơn còn phát triển mạnh các vùng trồng dược liệu. Hiện toàn tỉnh có khoảng 30.000 ha cây hồi là một trong những loại dược liệu và gia vị có giá trị kinh tế cao. Việc phát triển các vùng trồng dược liệu không chỉ giúp nâng cao thu nhập cho người dân mà còn góp phần bảo tồn nguồn tài nguyên cây thuốc trong tự nhiên.