“Ngọn lửa” cách mạng từ buôn làng

Ama Khê, tên tục là Y Bun Knơng, con trai ông Niê Y O’ăt - người đứng đầu dòng họ Knơng nổi tiếng làm khiên cho buôn làng. Trong tiếng Ê Đê, “Knơng” nghĩa là “nâng đỡ”, “chỗ dựa”, như một định danh cho sứ mệnh che chở cộng đồng.

Mười tuổi, Y Bun Knơng rời buôn theo học Trường Tiểu học Pháp - Rade ở Buôn Ma Thuột, rồi vừa học vừa làm, trở thành y tá Bệnh viện tỉnh. Những chuyến đi phát lương cho phu làm đường, những lần vào nhà đày Buôn Ma Thuột chữa bệnh cho tù nhân đã khắc sâu trong lòng chàng thanh niên Ê Đê nỗi xót xa trước cảnh đồng bào mình bị áp bức và cảm phục trước khí tiết của những người cộng sản.

Từ cảm phục đến đồng cảm, rồi giác ngộ, bước chân của chàng y tá trẻ dần hướng về cách mạng. Dưới sự dìu dắt của các chiến sĩ kiên trung như Phan Kiệm, Bùi San, Y Bun Knơng trở thành cán bộ dân vận, là một trong ba Ủy viên Ban Cán sự Đảng bộ đầu tiên của tỉnh. Năm 1948, ông giữ chức Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến hành chính đầu tiên của Đắk Lắk (tương đương với Chủ tịch UBND tỉnh hiện nay), người lãnh đạo ấy đã phát huy khí phách của chiến binh Tây Nguyên hòa với tinh thần của một chiến sĩ cộng sản.

Trong ký ức cộng đồng, lời kêu gọi của Ama Khê vang vọng khắp buôn làng: Đoàn kết theo Việt Minh để giành lại đất đai, rừng núi của ông bà. “Ngọn lửa” ấy thắp lên niềm tin tự do, độc lập trong lòng các dân tộc Ê Đê, Mnông, Gia Rai ở Tây Nguyên.

Hai lần ra Bắc (năm 1949 và 1952), được gặp Bác Hồ, ông Ama Khê khắc ghi lời Bác dặn: Phải làm tốt công tác dân vận. Trở về Tây Nguyên, ông kể chuyện Bác Hồ, chuyện cách mạng. Mỗi câu chuyện của ông như một ngọn lửa, thắp lên ánh sáng cho con cháu và buôn làng, dẫn dắt mọi người đi theo con đường mà Bác Hồ đã chỉ ra.

Sau ngày thống nhất, Ama Khê vẫn gắn bó với công tác dân vận, trọn đời là “người anh lớn” của buôn làng. Ông mất năm 1991, thọ 70 tuổi, nhưng những câu chuyện về ông - từ khí phách người chiến sĩ đến tấm lòng với buôn làng vẫn được người già Ea H’leo kể lại cho con cháu hôm nay.

Gia phong và mạch nguồn tiếp nối

Gia đình ông Ama Khê có 5 người con, 2 trai, 3 gái. Người con trai thứ hai - Y Ngoan Knơng, hy sinh năm 1975 khi mới 25 tuổi. Còn 1 con trai và 3 con gái là H’Win, Mai Hoa Niê Kđăm, Mai Hoan Niê Kđăm đều trưởng thành, trở thành những cán bộ lãnh đạo gương mẫu của tỉnh Đắk Lắk.

Trong ký ức của chị H’Win - con gái đầu của ông Ama Khê, hình bóng cha hiện lên qua những lời dạy thấm đẫm tình yêu thương. Năm 1969, khi cha đang là Phó Hiệu trưởng Trường Đào tạo học sinh dân tộc miền Nam đã gửi cho chị một lá thư. Cho đến hôm nay chị vẫn ghi lòng tạc dạ từng lời cha dặn dò.

“Từ những điều rất nhỏ, cha dạy tôi cách không đầu hàng trước khó khăn”, chị H’Win nói. Sau năm 1975, chị là cán bộ y tế, cán bộ chủ chốt của tỉnh Đắk Lắk và đại biểu Quốc hội khóa IX. Hành trang chị mang theo là tinh thần bình đẳng và trách nhiệm mà Ama đã truyền dạy. Chị vẫn giữ lá thư như giữ ngọn đèn cha để lại - ngọn đèn soi sáng con đường làm người, làm cán bộ.

Bà Mai Hoa Niê Kđăm, đại biểu Quốc hội khóa X, XI, nguyên Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk chia sẻ: “Cha không để lại của cải mà để lại di sản lớn nhất của đời mình - cách sống trung thành, khiêm nhường và hết lòng vì buôn làng”. Chính bà là người đề xuất với Trung ương có chính sách để sưu tầm, bảo tồn Kho tàng sử thi Tây Nguyên, một di sản văn hóa quý giá của đồng bào các DTTS ở Tây Nguyên.

Cháu nội ông Ama Khê là Y Giang Gry Niê Knơng, nay là Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh Đắk Lắk vẫn gắn bó với bà con buôn làng bằng phong thái gần gũi, giản dị như ông nội.

Từ những ngày đầu khởi nghĩa ở Đắk Lắk đến hôm nay, dòng họ Knơng vẫn như cây kơ nia bền bỉ giữa đại ngàn. “Ngọn lửa Ama Khê” nhóm lên không chỉ sưởi ấm một gia đình, mà còn thắp sáng niềm tin, khát vọng cống hiến cho cả vùng đất Tây Nguyên.