Gìn giữ ký ức Then qua một thế kỷ

Cụ Vi Thị Mè (sinh năm 1911) sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm Then. Từ khi còn nhỏ, cụ đã theo mẹ là bà Hoàng Thị Hà đi thực hành các nghi lễ Then như giải hạn, cầu phúc, cầu mùa, cầu sức khỏe cho người dân trong vùng. Những đêm diễn xướng bên bếp lửa, tiếng đàn Tính hòa cùng lời hát đã sớm gieo vào tâm hồn cô bé người Tày tình yêu bền chặt với Then cổ.

Lớn lên trong hoàn cảnh đời sống còn nhiều khó khăn, cụ Mè vừa lao động sản xuất, vừa thực hành Then để giúp đỡ cộng đồng. Với cụ, làm Then không phải là một nghề, mà là trách nhiệm tự nhiên của người “có căn, có duyên” với di sản này. Chính sự gắn bó ấy đã giúp cụ thành thạo nhiều “đường Then” - những làn điệu nghi lễ có cấu trúc phức tạp, gắn với từng mục đích tín ngưỡng cụ thể của người Tày.

Ở Lục Hồn, cụ Vi Thị Mè là một trong số rất ít nghệ nhân còn nắm giữ được những đường Then dài, có thể diễn xướng suốt đêm. Mỗi đường Then là một cuộc hành trình mang tính biểu tượng, dẫn dắt người làm lễ vượt núi, vượt sông, vượt biển để dâng lễ lên các đấng linh thiêng, cầu mong bình an, sức khỏe và mùa màng tốt tươi cho gia đình, dòng họ.

Các nghi lễ tiêu biểu mà cụ từng thực hành có thể kể đến như Hắt khoăn nghi lễ chúc thọ, giải hạn cho ông bà, cha mẹ, thường được tổ chức vào tháng Giêng; hay lảu Then… được coi là nghi lễ lớn nhất của người làm Then, thường diễn ra từ tháng Chạp đến hết tháng Giêng. Khi còn trẻ, cụ Mè có thể một mình đảm nhiệm trọn vẹn các nghi lễ này, từ hát, đàn đến múa, không hề vấp váp.

Không chỉ thuộc nhiều làn điệu Then cổ, cụ Mè còn nắm vững cách sử dụng các nhạc cụ, pháp khí phục vụ nghi lễ như đàn Tính, chùm xóc nhạc, chuông, kiếm. Những yếu tố ấy tạo nên không gian diễn xướng tổng hợp, nơi âm nhạc, tín ngưỡng và tri thức dân gian hòa quyện chặt chẽ, phản ánh thế giới quan đặc trưng của người Tày.

Trao truyền di sản cho thế hệ sau

Song hành với việc thực hành Then, cụ Mè còn dành nhiều tâm huyết cho công tác truyền dạy. Cụ đã trực tiếp truyền nghề cho 25 học trò, hay còn gọi là các “con tràng”. Trong số đó, 2 người đã được Nhà nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú là bà Nông Thị Sin và bà Hà Thị Phương ở xã Lục Hồn.

“Người học Then không chỉ cần giọng hát và trí nhớ, mà nhiều khi còn phải có căn số và ý thức trách nhiệm với cộng đồng. Tôi vẫn thường dặn học trò làm Then là giúp người, giúp bản làng, chứ không phải để mưu sinh”, cụ Mè chia sẻ.

Trước đây, khi sức khỏe còn cho phép, hằng năm cụ Mè vẫn tổ chức lảu Then tại nhà để các học trò tụ họp, ôn luyện và thực hành nghi lễ. Những buổi lảu Then không chỉ giúp giữ nghề, mà còn là không gian kết nối các thế hệ người làm Then trong vùng. Lễ vật được chuẩn bị từ chính những sản vật quen thuộc của cư dân nông nghiệp miền núi, thể hiện mối liên hệ bền chặt giữa Then và đời sống thường nhật.

Bên cạnh việc truyền dạy, cụ Vi Thị Mè còn được cán bộ ngành Văn hóa mời phối hợp tham gia công tác kiểm kê, sưu tầm Then nghi lễ trong nhiều đợt. Hiện nay, cụ vẫn lưu giữ được đàn Tính cổ, tranh, ảnh và nhiều dụng cụ làm Then... những hiện vật có giá trị đặc biệt trong nghiên cứu và bảo tồn di sản văn hóa dân gian của người Tày ở Bình Liêu.

Ở tuổi xưa nay hiếm, sức khỏe cụ Mè nay đã giảm sút, một bên mắt gần như bị lòa, không còn trực tiếp đi làm Then. Thế nhưng, trong những buổi con cháu và học trò quây quần, cụ vẫn nhắc lại từng làn điệu Then cổ như cầu phúc, cầu mưa, giải hạn… như một cách “giữ nghề” bằng ký ức và lời kể.

Năm 2022, cụ Vi Thị Mè được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú. Chủ tịch UBND xã Lục Hồn Vi Tiến Vượng cho biết: “Cụ Mè là trường hợp đặc biệt, hội tụ cả tuổi đời, trí nhớ và chiều sâu văn hóa. Qua cụ, Then không chỉ là di sản được bảo tồn, mà là một phần sống động của cộng đồng”.

Giờ đây, dù không còn trực tiếp đi làm Then, nhưng mỗi khi con cháu, học trò quây quần, cụ vẫn nhắc lại từng câu hát, từng làn điệu xưa. Tiếng Then không còn vang dài như trước, song ký ức về Then vẫn còn nguyên trong trí nhớ người phụ nữ đã dành trọn đời cho di sản ấy. Và mỗi khi tiếng đàn Tính vang lên, đâu đó vẫn có dấu ấn của người nghệ nhân đã lặng lẽ níu giữ Then cổ suốt hơn một thế kỷ.