Tinh hoa từ hạt gạo vùng cao

Trong đời sống của đồng bào vùng cao Tuyên Quang, bánh đá là món ăn truyền thống mang đậm hương vị núi rừng. Giữa nhịp sống hiện đại, hương thơm của gạo nếp, vị bùi dẻo của bánh, vẫn khiến bao người bồi hồi nhớ về những ngày xưa ấm áp bên bếp lửa. Với đồng bào các DTTS nơi đây, bánh đá không chỉ là món ăn, mà còn là biểu tượng của sự cần cù, sáng tạo trong cách lưu giữ lương thực và hương vị quê hương.

Theo các cụ cao niên ở vùng cao Phó Bảng, bánh đá ra đời từ nhu cầu dự trữ thực phẩm qua những mùa đông dài lạnh giá. Khi vùng núi chưa có điện, chưa có tủ lạnh, đồng bào đã nghĩ ra cách “biến gạo thành đá” để có thể bảo quản lâu dài mà không hư hỏng. Cái tên “bánh đá” cũng bắt nguồn từ chính đặc tính ấy: Khi nguội, bánh cứng như đá, thậm chí khi gõ vào nhau còn phát ra âm thanh lanh canh.

Nguyên liệu làm bánh rất dân dã, chỉ gồm gạo nếp nương hoặc gạo tẻ thơm ngon được trồng trên các thửa ruộng lúa nương quanh năm mây phủ. Gạo sau khi ngâm 4 - 5 tiếng sẽ được xay thành bột mịn, hấp chín rồi giã nhuyễn bằng tay.

 Công đoạn giã là bước quan trọng nhất, đòi hỏi người làm phải nhanh tay, khỏe và đều lực để bột dẻo quánh, không vón cục. Bột nóng được nặn thành từng khối hình trụ to, dài, nặng khoảng 1kg. Khi để nguội, bánh cứng lại như đá - vì thế mà được gọi là “bánh đá”.

Không chỉ ngon miệng, bánh đá còn đẹp mắt nhờ sự khéo léo trong việc phối màu tự nhiên. Từ lá cẩm tím, nghệ vàng, gấc đỏ hay hoa đậu biếc xanh, người vùng cao đã tạo nên những chiếc bánh mang sắc màu của núi rừng. Mỗi màu bánh không chỉ thể hiện sự sáng tạo, mà còn là cách gửi gắm niềm tin vào cuộc sống, vào sự no đủ.

Hành trình khởi nghiệp từ món quà quê

Từ hương vị mộc mạc của bánh đá, đôi vợ chồng trẻ Là Thị Lành và Nguyễn Đình Cường ở thôn Phó Bảng 2, xã Phó Bảng, tỉnh Tuyên Quang đã viết nên câu chuyện khởi nghiệp đáng trân trọng. Từng chỉ là món ăn dân dã phục vụ trong gia đình, nhờ bàn tay khéo léo và tư duy sáng tạo của hai vợ chồng, bánh đá Phó Bảng đã được nâng tầm thành sản phẩm hàng hóa có thương hiệu, được chứng nhận OCOP 3 sao - niềm tự hào của đồng bào nơi cực Bắc Tổ quốc.

Xuất phát từ mong muốn gìn giữ nghề truyền thống và tạo việc làm cho người dân địa phương, anh Cường và chị Lành đã mạnh dạn đầu tư máy móc, cải tiến quy trình sản xuất, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm. Gạo làm bánh được chọn lọc kỹ, xay bằng cối công nghiệp nhưng vẫn giữ nguyên cách ngâm, đồ, giã, nặn truyền thống để lưu giữ hương vị nguyên bản. 

Sau khi thái thành từng lát hoặc miếng nhỏ phù hợp nhu cầu khách hàng, bánh được hút chân không, khử trùng và đóng gói cẩn thận. Nhờ đó, sản phẩm có thể bảo quản lâu mà vẫn giữ được độ thơm ngon tự nhiên.

Bánh đá Phó Bảng hiện được bày bán tại nhiều điểm du lịch, cửa hàng đặc sản của tỉnh Tuyên Quang. Với mức giá dao động từ 50.000 - 100.000 đồng/kg, đây không chỉ là món quà mang đậm hồn quê mà còn là biểu tượng của tinh thần khởi nghiệp xanh, gắn sản xuất với bảo tồn giá trị văn hóa.

 Anh Cường chia sẻ: “Chúng tôi muốn làm ra sản phẩm vừa ngon, vừa an toàn, để du khách khi đến vùng cao không chỉ mua đặc sản mà còn mang theo một phần hương vị của đất và người nơi đây”.

Bánh đá khi chế biến cũng rất phong phú. Có thể cắt lát mỏng rồi chiên giòn, nướng than, hoặc thái sợi dùng thay bún, mì trong các món lẩu. Khi chiên, bánh nở phồng, bên ngoài giòn rụm, bên trong dẻo dai, thơm bùi vị gạo.

Đặc biệt, món bánh đá chiên chấm mật ong rừng hay sữa đặc là thứ quà vặt khiến du khách nhớ mãi không quên. Ngoài ra, bánh đá còn được dùng để nấu chè Thắng Dền-món ăn truyền thống ấm áp trong những ngày Đông lạnh giá.

Nhờ sự nhạy bén trong nắm bắt thị trường, gia đình anh Cường - chị Lành đã giúp bánh đá Phó Bảng bước ra khỏi khuôn khổ làng nghề nhỏ lẻ, vươn tới các siêu thị, hội chợ OCOP và gian hàng thương mại điện tử. Mỗi túi bánh không chỉ là sản phẩm ẩm thực, mà còn chứa đựng câu chuyện về tình yêu quê hương, về nỗ lực gìn giữ bản sắc văn hóa của người vùng cao.

Với những nỗ lực bền bỉ trong khởi nghiệp gắn với bảo tồn văn hóa truyền thống và tạo sinh kế cho đồng bào địa phương, tháng 12/2025, chị Là Thị Lành đã được tỉnh Tuyên Quang biểu dương là điển hình tiên tiến vùng đồng bào DTTS.

Từ món ăn lưu giữ lương thực ngày xưa đến sản phẩm OCOP hôm nay, bánh đá Phó Bảng là minh chứng sinh động cho sự hòa quyện giữa truyền thống và hiện đại. Trong mỗi chiếc bánh cứng như đá mà dẻo thơm ấy là hương gạo nếp nương, là bàn tay cần cù của người dân miền sơn cước, là khát vọng vươn lên của những người trẻ nơi biên cương Tổ quốc.

Bánh đá không chỉ là một đặc sản, mà còn là câu chuyện về cách người vùng cao Tuyên Quang thắp lên niềm tin làm giàu từ chính những gì mộc mạc, bình dị nhất.