“Ngôn ngữ hình thể” của Tày

Hồ Ba Bể – một trong những hồ nước ngọt tự nhiên lớn và đẹp nhất Việt Nam trải dài qua các khu vực Pé Lầm, Pé Lù, Pé Lèng, liên thông thành mặt nước rộng lớn, khi mênh mang như biển hồ, khi tĩnh lặng như gương. Bao quanh hồ, là những bản làng của người Tày, Dao, Mông – nơi con người sống chan hòa với thiên nhiên, lưu giữ nhiều tập quán sinh hoạt, tín ngưỡng và nghệ thuật dân gian đặc sắc.

Tại các xã Nam Cường và Ba Bể (tỉnh Thái Nguyên) – khu vực giáp ranh vùng lõi hồ Ba Bể không có những khu du lịch quy mô lớn hay công trình hiện đại. Lợi thế của địa phương nằm ở không gian văn hóa truyền thống còn bảo lưu khá nguyên vẹn. Nhà sàn, tiếng đàn tính, làn điệu Then, những điệu múa Chầu vẫn hiện diện trong đời sống, trở thành chất liệu quan trọng cho phát triển du lịch cộng đồng theo hướng bền vững.

Trong hệ thống tín ngưỡng dân gian của người Tày, Then phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và quan niệm về vũ trụ. Then hiện diện trong các nghi lễ cầu an, cầu phúc, giải hạn, gắn với vòng đời con người từ sinh nở, trưởng thành đến khi qua đời. Múa Chầu là phần diễn xướng quan trọng trong nghi lễ ấy, góp phần tạo nên tính linh thiêng và chiều sâu biểu cảm.

Các điệu múa được sắp xếp theo trình tự nghi lễ Then, tái hiện hành trình tâm linh của thầy Then: Từ làm sạch không gian đàn tràng, mời thần linh, dâng lễ đến tiễn thần linh trở về.

Mở đầu là điệu sái tịnh – những động tác vẩy nước, di chuyển theo các hướng tượng trưng cho bốn phương trời đất, thể hiện ước mong xua điều xấu, đón điều lành. Tiếp đó, là các điệu múa mô phỏng hành trình vượt sông, chèo thuyền, qua núi – hình ảnh gắn với đời sống cư dân miền sơn thủy.

Cao trào là các lớp múa Chầu dâng lễ, chầu vua, chầu tướng, chầu vui, chầu mừng – gửi gắm khát vọng bình an, mùa màng tươi tốt, bản làng yên vui. Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, múa Chầu không đơn thuần là một tiết mục biểu diễn, mà là “ngôn ngữ hình thể” kết tinh từ lịch sử cư trú, môi trường sống và tâm thức cộng đồng người Tày. Vì vậy, khi được đưa vào không gian du lịch, giá trị của múa Chầu không chỉ nằm ở yếu tố trình diễn, mà còn ở câu chuyện văn hóa phía sau từng động tác, nhịp điệu.

Từ nghi lễ đến trải nghiệm du lịch

Những năm gần đây, trong bối cảnh Hồ Ba Bể được định hướng phát triển du lịch sinh thái gắn với văn hóa bản địa, múa Chầu từng bước được nghiên cứu, phục dựng và giới thiệu phù hợp với không gian du lịch cộng đồng. Việc đưa múa Chầu phục vụ du lịch không nhằm tách rời di sản khỏi bối cảnh nguyên gốc, mà lựa chọn những trích đoạn tiêu biểu, giữ được tinh thần và giá trị cốt lõi của nghi lễ Then.

Theo chị Cà Thị Biểu, người dân bản Pác Ngòi, xã Nam Cường, mỗi lần biểu diễn cho du khách, bà con không chỉ múa mà còn kể câu chuyện về ý nghĩa từng điệu múa.

“Khi du khách hiểu múa Chầu gắn với Then và đời sống tinh thần người Tày, họ thưởng thức bằng sự trân trọng chứ không chỉ để giải trí”, chị Biểu nói.

Ở góc độ quản lý nhà nước, ông Nguyết Quốc Việt, Trưởng phòng Văn hóa xã Nam Cường cho biết, múa Chầu trong Then Tày là di sản văn hóa phi vật thể có giá trị đặc biệt, phản ánh rõ bản sắc, tín ngưỡng và tri thức dân gian của đồng bào Tày quanh khu vực Hồ Ba Bể.

“Bảo tồn di sản không chỉ là giữ lại nghi lễ hay động tác múa, mà quan trọng hơn là giữ được chủ thể văn hóa – chính là cộng đồng người Tày. Khi người dân trực tiếp thực hành, truyền dạy và giới thiệu múa Chầu cho du khách, di sản mới có sức sống lâu dài”, ông Việt nói.

Theo ông Việt, trong định hướng phát triển du lịch cộng đồng tại các xã giáp ranh vùng lõi Hồ Ba Bể, yếu tố văn hóa bản địa luôn được đặt làm nền tảng. Múa Chầu được khuyến khích đưa vào các hoạt động trải nghiệm, giao lưu nghệ thuật dân gian, song phải bảo đảm tôn trọng giá trị cốt lõi của nghi lễ Then, tránh sân khấu hóa đơn giản hoặc làm mất đi ý nghĩa tâm linh vốn có.

Thực tế cho thấy, du khách đến Hồ Ba Bể ngày càng quan tâm tới trải nghiệm văn hóa bản địa, đặc biệt là các chương trình giao lưu nghệ thuật trong không gian nhà sàn truyền thống. Tiếng đàn tính ngân vang, những điệu múa Chầu uyển chuyển bên ánh lửa, giữa núi rừng tĩnh lặng, tạo nên dấu ấn riêng khó quên.

Giữa không gian hồ nước mênh mang, múa Chầu trong Then Tày không chỉ kể câu chuyện về tín ngưỡng và tâm linh của người Tày, mà còn mở ra hướng đi bền vững cho bảo tồn di sản gắn với phát triển du lịch cộng đồng – nơi di sản được sống trong lòng cộng đồng và lan tỏa tới bạn bè bốn phương.